መግቢያ፡ የህይወት መስቀል መንገድ
የምድር ባዮላቲክ ማለትም የሕይወት ልዩነት በሰባት ሚሊዮን የሚቆጠሩ ዝርያዎች የተሞላበት ነው። ነገር ግን ይህ አስደናቂ ልዩነት በሰው ልጅ ተግባር ምክንያት በታሪክ ዘመናት ሁሉ ከፍተኛ ስጋት ሥር ይገኛል። የሚጠፉ አራዊት ጉዳይ አዲስ አይደለም፤ ከማሞት እንስሳ እስከ ዶዶ ወፍ ድረስ ብዙ ዝርያዎች ለዘመናት አልፈዋል። ነገር ግን ዘመናዊው የጥፋት ፍጥነት ከተፈጥሮ ፍጥነት በመቶ እጥፍ እንደሚበልጥ ተመራማሪዎች እየገለጹ ይገኛሉ። ይህ ጽሁፍ የሚጠፉ አራዊትን የመከላከል ጉዞ ከታሪካዊ ምሳሌዎች እስከ ዘመናዊ የጥበቃ ተሳካቶች በሙሉ ያስረዳል፣ በኢኳዶር፣ ሩዋንዳ እና ኢትዮጵያ ያሉ ተለዋጭ ተሞክሮዎችን በማንሳት።
የጥፋት ታሪክ፡ ቀድሞ የጠፉት አራዊት
የሰው ልጅ ከተፈጥሮ ጋር ያለው ግንኙነት ሁልጊዜ ሚዛናዊ አልነበረም። በታሪክ ውስጥ ብዙ ዝርያዎች በቀጥታ ወይም በተዘዋዋሪ ተግባራችን ምክንያት አልፈዋል።
የጥንት ጥፋቶች እና የአውሮፓ አሰራጮች
የማሞት እንስሳ እና ዳይሬ አውሮጵያ የጠፉበት ምክንያት በትልቅ ደረጃ የአየር ንብረት ለውጥ እና የጥንት ሰዎች የነበሩበት ተደማጭነት ነው ተብሎ ይታሰባል። በተሻለ ምስክር የተመዘገቡት የአውሮፓ የጥፋት ምሳሌዎች ናቸው። ለምሳሌ አውሮፓዊ ቤሳ (Bison bonasus) በመጨረሻው የመካከለኛው ዘመን በጣም ተቀንሶ በ1927 ከተፈጥሮ በደን ውስጥ ሙሉ በሙሉ ጠፋ። የተቀረው ህይወት በየቤላሩስ ቤሎቬዝስ ደን እና በካውካዝስ በተጠበቁ የእንስሳት ክልሎች ውስጥ ብቻ ነበር።
የደሴቶች አሰራጭ እና የዶዶ ወፍ ትርጉም
የሞሪሸስ ደሴት ላይ የነበረው ዶዶ ወፍ (Raphus cucullatus) በ17ኛው ክፍለ ዘመን የአውሮፓውያን ነጋዴዎች የደረሱበት ጊዜ ሙሉ በሙሉ ጠፋ። ይህ ወፍ በደሴቱ ላይ ተፈጥሯዊ ጠላት ስላልነበረው በቀላሉ ለመምታት የሚችል ነበር። የዶዶ ወፍ ጥፋት ለዓለም የሚጠፉ አራዊት ጉዳይ ላይ የመጀመሪያው ዓይነተኛ ማስተዋል ነበር። በኒው ዚላንድ ደግሞ ሞአ የተባለው ትልቅ የማይብረር ወፍ ከፖሊኔዥያን ሰዎች ከመጡ በኋላ ጠፋ።
ዘመናዊ የሚጠፉ አራዊት ምክንያቶች፡ አዲስ አላማዎች፣ አሮጌ ችግሮች
ዛሬ የሚጠፉ አራዊት ምክንያቶች ውስብስብ እና እርስ በርስ የተያያዙ ናቸው። በዓለም አቀፍ የተፈጥሮ ጥበቃ ማህበር (IUCN) ቀይ ዝርዝር መሰረት ዋነኛ ምክንያቶች እንደሚከተሉት ይገለጻሉ።
- የቤተ ሰብ መጠጋጋት፡ ለምሳሌ በአማዞን ደን እና በቦርኔዮ ደን ውስጥ የሚከሰተው።
- የሚያሳድድ ንግድ፡ ለቻይና እና ቬትናም የሚላኩ የሸለም ነብር አጥንት እና የሩዝና ቀንድ።
- የአየር ንብረት ለውጥ፡ ለፖላር አርስ እና ለኮራል አሰልጣኝ ህይወት የሚያስከትለው ስጋት።
- የውጪ ዝርያዎች ገብተው መኖር፡ በ
- ማህበራዊ እና የፖለቲካ አለመረጋጋት፡ በደሞክራቲክ ሬፑብሊክ ኮንጎ ውስጥ ያለው ሁኔታ ለኦካፒ የሚያስከትለው ስጋት።
የጥበቃ ህጎች እና ስምምነቶች እድገት
የሚጠፉ አራዊትን ለመከላከል ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና ህጎች በ20ኛው ክፍለ ዘመን ተፈጠሩ።
የሲቲስ ስምምነት እና የአይዩሲኤን ቀይ ዝርዝር
የሲቲስ ስምምነት (የሚጠፉ የተፈጥሮ ዝርያዎች ዓለም አቀፍ ንግድ ስምምነት) በ1975 የተጸደቀ ሲሆን ከ183 አገሮች ጋር የሚሠራ ነው። ይህ ስምምነት ከ35,000 በላይ ዝርያዎችን ይሸፍናል። በሌላ በኩል የአይዩሲኤን ቀይ ዝርዝር የሚጠፉ አራዊትን ሁኔታ ለመገምገም የሚያገለግል ዋነኛ መሳሪያ ነው። ይህ ዝርዝር ዝርያዎችን በሚጠፉበት ደረጃ መሰረት ወደ የተለያዩ ምድቦች ያካትታል።
| የሚጠፉበት ምድብ | ትርጉም | ምሳሌ | የአይዩሲኤን ግምት |
|---|---|---|---|
| በጣም ከመጥፋት አጠጋጋ ነው (CR) | በተፈጥሮ ውስጥ ከመጥፋት ከፍተኛ ስጋት ሥር | የስሜን ቀኝ ባሌን ዓሣ (Eubalaena glacialis) | ~360 ወጣቶች ብቻ |
| ከመጥፋት አጠጋጋ ነው (EN) | ከመጥፋት ከፍተኛ ስጋት ሥር | ሸለም ነብር (Panthera tigris) | ~3,900 በተፈጥሮ |
| ከባድ ነው (VU) | ከመጥፋት ከፍተኛ ስጋት ሥር | አፍሪካ የግራጫ አንበሣ (Loxodonta africana) | ~415,000 |
| ቅርብ የሚጠፉ አይነት (NT) | በቅርብ ጊዜ ውስጥ ሊጠፉ ይችላሉ | የሜጋፔል አይጥ (Macronectes giganteus) | መጠኑ እየቀነሰ ነው |
| በጣም ከመጥፋት ዝቅተኛ አደጋ ላይ (LC) | በተራ በሆነ መጠን የሚገኙ | የቤት ድመት (Felis catus) | በዓለም አቀፍ ደረጃ ብዛታቸው በጣም ብዙ ነው |
የአፍሪካ ልምድ፡ የአልጋር ስምምነት እና የኢትዮጵያ ህጎች
በአፍሪካ ውስጥ የአልጋር ስምምነት (የሚጠፉ የተፈጥሮ ዝርያዎች አፍሪካዊ ስምምነት) በ2017 የተጸደቀ ሲሆን በአፍሪካ ውስጥ ያለውን የሚጠፉ አራዊት ንግድ ለመቆጣጠር ያለመ ነው። በኢትዮጵያ ደግሞ በ1994 የተጸደቀው የሀገር ውስጥ የሚጠፉ አራዊት ጥበቃ አዋጅ ቁጥር 541/1994 ዋና የሆነ ህግ ነው። ይህ አዋጅ ከኢትዮጵያ የተፈጥሮ ጥበቃ ማህበር (EWCA) ጋር በመሆን የሚሠራ ሲሆን በሰሜን የኢትዮጵያ ተራራማ ክልል እና በቦረና ደን ውስጥ ያሉ ዝርያዎችን ለመጠበቅ ያገለግላል።
የታሪክ የጥበቃ ተሳካቶች፡ ከጠፋችሁ መመለስ
በ20ኛው ክፍለ ዘመን የተደረጉ ጥረቶች አንዳንድ ዝርያዎችን ከመጥፋት ጠርዝ መመለስ አስቻሉ።
የአውሮፓዊ ቤሳ እና የአሜሪካ ድራይላንድ ተሞክሮ
የአውሮፓዊ ቤሳ በተጠበቁ የእንስሳት ክልሎች ውስጥ በማርት በማሳደግ እና በደን ውስጥ በመመለስ ፕሮግራም ምክንያት ቁጥሩ ከ50 ወደ 7,000 በላይ አድጓል። በፖላንድ፣ ስሎቫኪያ እና ሮማኒያ ውስጥ ነፃ የሚንቀሳቀሱ ቡድኖች አሉ። በሰሜን አሜሪካ ደግሞ የአሜሪካ ድራይላንድ (Bison bison) በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ከመቶ ሚሊዮን ወደ በርካታ መቶዎች ቀንሶ ነበር። በየህንፃ አውራጃ የእንስሳት ማረፊያ እና በየኤሎውስቶን ብሔራዊ ፓርክ የተደረጉ ጥረቶች ምክንያት ቁጥሩ ከ1,000 በላይ ደርሷል።
የሞንጎሊያ የግራ ከውሻ ታሪክ
የሞንጎሊያ የግራ ከውሻ (Przewalski’s horse) በ1960ዎቹ ውስጥ በተፈጥሮ ውስጥ ሙሉ በሙሉ ጠፋ። ነገር ግን በዓለም ዙሪያ በዚያን ጊዜ በእርቃን ውስጥ የነበሩ 12 ከውሻዎች ላይ በመመስረት የማርት በማሳደግ ፕሮግራም ተጀመረ። ይህ ፕሮግራም በፕራጋ የሕይወት ባዮላቲክ ግኝት እና በሞንጎሊያ ውስጥ በኮሚን ታል ቦታ ላይ በመመለስ ፕሮግራም ምክንያት ተሳክቷል። ዛሬ በተፈጥሮ ውስጥ ከ2,000 በላይ የግራ ከውሻዎች አሉ።
ዘመናዊ የአፍሪካ ተሳካቶች
በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ የጥበቃ ድርጅቶች እና የመንግሥት አካላት ከህብረተሰብ ጋር በመሆን አስደናቂ ስኬቶችን አስመዝግበዋል።
የሩዋንዳ የሰማያዊ የጉሮሮ ጦጣ መመለስ
የሩዋንዳ ሰማያዊ የጉሮሮ ጦጣ (Gorilla beringei beringei) በ1980ዎቹ የሚጠፋ ዝርያ ሆኖ ነበር። የየቮልካኖስ ብሔራዊ ፓርክ ጥበቃ እና የየጦጣ ዶክተሮች ድርጅት ያሉ ጥረቶች ምክንያት ቁጥሩ ከ250 ወደ 1,000 በላይ አድጓል። ይህ ስኬት በከፍተኛ ደረጃ የሚከተሉትን ነገሮች ያካትታል፡ የየጦጣ ፈቃድ ስርዓት ለጉሮሮ ጦጣ ለመመልከት የሚያስችል፣ ከህብረተሰቡ ጋር የገቢ ክፍፍል፣ እና የካሚሮን፣ ፒስታ እና አጋሼያ የተባሉ የጥበቃ ቡድኖች በቀጥታ ጥበቃ።
የኢትዮጵያ የወርቃማ ተራራ ጅብ ጥበቃ
የኢትዮጵያ ወርቃማ ተራራ ጅብ (Canis simensis) በዓለም ላይ ከመጥፋት በጣም አጠጋጋ ከሆኑት አራዊት መካከል አንዱ ነው። በ1970ዎቹ ቁጥሩ ከ500 በታች ነበር። በየኢትዮጵያ የሚጠፉ አራዊት ጥበቃ ባለስልጣን (EWCA)፣ የአሜሪካ የሚጠፉ አራዊት ጥበቃ ማህበር (AWF) እና የፍራንክፈርት የሥነ ሕይወት ማህበር የተደረገው የጋራ ጥረት ቁጥሩን ከ500 ወደ 500 በላይ አሳድጓል። ይህ ስኬት በባሌ ምስራቅ እና በአርሲ ተራሮች ውስጥ የሚከናወነው የማህበረሰብ ጥበቃ፣ የበሽታ መቆጣጠር እና የሚጠ
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.