መካከለኛው ምሥራቅ እና ሰሜን አፍሪቃ በዘመናት ውስጥ የሂክመት ታሪክ፡ ቁልፍ ፈላስፋዎች እና ሀሳቦች

መግቢያ፡ የሂክመት ሀገር

የመካከለኛው ምሥራቅ እና ሰሜን አፍሪቃ ክልል ለሰው ልጅ ማሰብ እና ፈላስፋዊ ጥናት አንድ ብሩህ ማዕከል ነበር። ከጥንታዊ ሜሶጶጣሚያ እና ግብጽ ጀምሮ እስከ የእስልምና ወርቃማ ዘመን እና ከዚያም በላይ፣ በዚህ ክልል የተነሱ ሀሳቦች የአለምን ፍልስፍና፣ ሳይንስ፣ ሒሳብ እና ሕግ አስተዋጽኦ አድርገዋል። ይህ ጽሁፍ በዚህ ታላቅ የንባብ እና የጥበብ ትውፊት ውስጥ የኖሩ ቁልፍ ፈላስፋዎችን፣ ሀሳቦቻቸውን እና ተፅእኖዋቸውን ያለፈ እና ያለፈ የሚያውቅ የሆነ አጠቃላይ እይታ ይሰጣል።

ጥንታዊ መነሻዎች፡ ከሱመር እስከ ፈርዖን

የፈላስፋዊ አስተሳሰብ ሥርወ መንግሥት በዚህ ክልል በጣም ጥንታዊ ነው። የሱመር ጽሑፎች፣ እንደ ጊልጋሜሽ ግጥሞች፣ ስለ ሞት፣ ስለ ህይወት ትርጉም እና ስለ ሰብዓዊነት ከመላእክት ጋር ያለው ግንኙነት መሠረታዊ ጥያቄዎችን ያነሳሉ። በጥንታዊ ግብጽ፣ ጽሑፎች እንደ “የሞት መጽሐፍ” እና “የሕይወት ጥበብ” (ሰባያቱ) የሚሉት ስለ ምጣኔ ሀብት፣ ስለ ፍትህ (ማዓት) እና ስለ ነፍስ የሚቀጥለው ሕይወት የሚያስቡ ናቸው። ፈርዖን አክህናተን (ራሱ አመንቴን ፴፱) በግድግዳ ላይ ያለውን የአምልኮ ልዩነት በማስተዋወቅ እና በአተን ላይ ያተኮረ ነጠላ አምላክን በማስተዋወቅ አብያተ አምልኮትን ለመለወጥ ሞከረ።

የመስጴጦሚያ ሕግ እና ስነ ምግባር

የባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ (ከ1792 እስከ 1750 ዓክልበ.) ሕግ በጥቂቱ “አይን ለአይን” ብቻ ሳይሆን የፍትህ፣ የማህበራዊ ኃላፊነት እና የመንግሥት ሚና ስለ መሠረታዊ ፈላስፋዊ ጥያቄዎች የሚናገር ሰነድ ነው። የሃሙራቢ ሕግ የሕግ ተፈጻሚነት ከአምላካዊ ሥልጣን የሚመነጭ መሆኑን ያሳያል።

የእስልምና ወርቃማ ዘመን እና የአቅራቢያ ፈላስፋዎች

ከ8ኛው እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ፣ ከባግዳድ እስከ ኮርዶባ እና ከዲምሽቅ እስከ ካይሮዋን ድረስ ባሉ ማዕከሎች የእስልምና ዓለም የእውቀት እና ፈላስፋዊ ልምድ አዳብሮ ነበር። ይህ ዘመን ብዙውን ጊዜ “የእስልምና ወርቃማ ዘመን” ተብሎ ይጠራል። ፈላስፋዎች (ፈላስፋ) የግሪክ ፈላስፋዎችን ሥራዎች በተለይ አሪስጣጣሊስ፣ አፍላጦን እና ፕላቶን ወደ አረብኛ ተርጉመው አድርገው በእነሱ ላይ አስተያየት ሰጥተዋል።

አል-ኪንዲ፣ አል-ፋራቢ እና አል-ራዚ

ያዕቁብ ኢብን ኢሳቅ አል-ኪንዲ (801-873 ዓ.ም.) በባግዳድ የሠራ የመጀመሪያው አረብ ፈላስፋ ተደርጎ ይቆጠራል። በርዕሰ አምላክ እና በምክንያት፣ በአስተሳሰብ እና በእምነት መካከል ያለውን ግንኙነት ለማጣጣም ሞከረ። አቡ ናስር አል-ፋራቢ (872-950 ዓ.ም.) ፣ “ሁለተኛው መምህር” (ከአሪስጣጣሊስ በኋላ) ተብሎ የሚጠራው፣ የአፍላጦን የምስል ከተማ ሀሳብ አውጥቶ በ”የምርጦቹ ከተማ” (ማድናት አል-ፋድላ) ውስጥ የፈላስፋ-ንጉሥ (አል-ራኢስ አል-ፋላሲፋ) ሀሳብ አቀረበ። አቡ በክር አል-ራዚ (854-925 ዓ.ም.) ደግሞ በሕክምና እና በኤምፔሪካዊ ዘዴ ላይ ትኩረት ሰጥቶ ነበር፣ እና በርዕሰ አምላክ እና በአለም መፈጠር ላይ የተለያዩ አስተያየቶችን ሰጠ።

የኢብን ሲና እና ኢብን ሩሽድ ልውውጥ

አቡ አሊ ኢብን ሲና (አቪሴና፣ 980-1037 ዓ.ም.) ከፋርስ የመጣ ግዙፍ ሰው ነበር። የእሱ ሥራ “የፈውስ ሕግ” (አል-ካኑን ፊ አል-ጢብ) እና “የፍትህ መጽሐፍ” (ኪታብ አል-ሺፋ) በርዕሰ አምላክ፣ በነፍስ፣ በምክንያት እና በምስጢር ላይ ያለውን የእሱን ሰፊ ስርዓት ያሳያል። የኢብን ሲና ሀሳብ ስለ አስተሳሰብ እና ስለ እውነተኛነት በአውሮፓ ውስጥ በርካታ አስተያየቶችን አስነስቷል። በሌላ በኩል አቡ አል-ዋሊድ ኢብን ሩሽድ (አቨሮይስ፣ 1126-1198 ዓ.ም.) በአንደነርስያ የሠራ ፣ በአሪስጣጣሊስ ላይ ያተኮረ አስተያየት ሰጥቷል እና ሃይማኖት እና ፈላስፋ በእውነተኛነት አንድ ናቸው ነገር ግን በተለያዩ ቋንቋዎች እንደሚነገሩ አስተያየት ሰጥቷል። የኢብን ሩሽድ ሥራ በአውሮፓውያን ስኮላስቲኮች ላይ ከፍተኛ ተፅእኖ አሳድሯል።

የሱፊም ምስጢራዊ ፈላስፋ

የሱፊም አቀራረብ በቀጥታ የህልውና እውቀት (ማዕሪፋ) እና በአምላክ ወደ ልብ የሚደረግ ምስጢራዊ ጉዞ ላይ ያተኩራል። ታላላቅ ሱፊ ፈላስፋዎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፡

• አል-ሀሪስ አል-ሙሀሲቢ (781-857 ዓ.ም.): የሱፊ ስነ ምግባር እና የራስ መመርመር (ሙሀሳባ) ላይ ትኩረት ሰጥቷል።
• አል-ሁላጅ (858-922 ዓ.ም.): “አነ እውነቱ ነኝ” (አና አል-ሐቅ) የሚለውን አስተዋይ አባባል ስለተናገረ ለሃረግ ተገደለ። የእሱ ሀሳብ ስለ አምላክ እና ሰው መካከል ያለው አንድነት (ዋህዳት አል-ዉጁድ) ነበር።
• ኢብን አላራቢ (1165-1240 ዓ.ም.): በሰሜን አፍሪቃ (ማራከሽ) የኖረ ፣ የ“የመጨረሻው ፈላስፋ” (አል-ፈይላሱፍ አል-ሙታአኪር) የሚል ርዕስ ያለው የሱፊ ስርዓት አቋቋመ።
• ጀላል አል-ዲን ሩሚ (1207-1273 ዓ.ም.): በኮንያ የኖረ ፋርሳዊ ገጣሚ እና ፈላስፋ፣ የሱፊ ፍቅር እና የነፍስ ጉዞ በ“ማስናቪ” በተባለው ረጅም ግጥም ውስጥ ያስቀምጣል።

የምዕራብ ሰሜን አፍሪቃ (ማግሪብ) አስተዋጽኦ

የምዕራብ ሰሜን አፍሪቃ ክልል በርካታ የፈላስፋ ትልልቅ ሰዎችን አስገኝቷል።

ኢብን ባጃ እና ኢብን ቱፋይል

አቡ በክር ኢብን ባጃ (አቬምፓሴ፣ 1000ኛዎቹ-1038 ዓ.ም.) በሳራጎሳ የኖረ እና በ“ተለዩ ሰው መገለል መመሪያ” (ታድቢር አል-ሙታዋህሂድ) የራሱን ልምድ በማስረዳት የራስ ማረጋገጫ እና የእውቀት ምንጭ ላይ ያተኮረ ነበር። አቡ በክር ኢብን ቱፋይል (1105-1185 ዓ.ም.) በ“ሃይ ኢብን ያቅዳን” በተባለው ልብ ወለድ ሥራው ውስጥ ሰው ያለ ማህበረሰብ እንዴት እንደሚያድግ እና ምክንያት፣ ምስጢር እና ተፈጥሮ መካከል ያለውን ግንኙነት ያስላል።

የታሪክ ፈላስፋ ኢብን ኻልዱን

አቡ ዘይድ ኢብን ኻልዱን (1332-1406 ዓ.ም.) በቱኒስ የተወለደ እና በካይሮ የሞተ፣ የታሪክ ፈላስፋ እና የማህበረሰብ ሳይንስ (ኢልም አል-ኡምራን) መስራች ተደርጎ ይቆጠራል። በእሱ መጽሐፍ “የኢብን ኻልዱን መግቢያ” (አል-ሙቃዲማ) ውስጥ የማህበራዊ አንድነት (አስቢያ)፣ የመንግሥታት ዑደት እና የግዛት መሠረት ላይ ያለውን ቲዎሪ አቀረበ። የእሱ ሥራ በዘመናዊ ታሪክ፣ ሶሲዮሎጂ እና ኢኮኖሚክስ ላይ ተፅእኖ አሳድሯል።

የአሁኑ ዘመን እና የመልሶ ማብራት ፈላስፋዎች

ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ፣ ፈላስፋዎች ከኮሎኒያሊዝም፣ ከዘመናዊነት እና ከብሔራዊ መንግሥት ጋር የተያያዙ ተግዳሮቶችን አጋጥሟቸዋል።

ጃማል አል-ዲን አል-አፍጋኒ እና ሙሀመድ አቡዱ

ጃማል አል-ዲን አል-አፍጋኒ (1838-1897 ዓ.ም.) የእስላም ማህበረሰብ ለማደስ የሚያስችል መንገድ እንደ እስላም እና ምክንያት መስማማት እንደሆነ አስተዋወቀ። የእሱ ተማሪ ሙሀመድ አቡዱ (1849-1905 ዓ.ም.) የአል-አዛር ታላቅ ሙፍቲ ሆኖ በሕግ ማሻሻያ እና በምክንያታዊ አስተሳሰብ ላይ ትኩረት ሰጥቷል።

የ20ኛው ክፍለ ዘመን እና ዘመናዊ ፈላስፋዎች

• ሙሀመድ ኢብድ አል-ጃብሪ (1935-2010 ዓ.ም.): የሞሮኮ ፈላስፋ፣ የአረብ አስተሳሰብን “የምክንያት እና የምስጢር አንባቢያን” እንደገና ለማነባበር ጥረት አድርጓል።
• አቡ አል-ዋሊድ አል-አህመድ (የሱፊ ፈላስፋ): ዘመናዊ የሱፊ ሀሳቦችን አቅርቧል።
• ናዚራ ዙአይን (የተወለደችው 1943 ዓ.ም.): የሊባኖስ ፈላስፋ፣ የእስላም ፈላስፋ እና የሴት መብቶች ጠበቃ።
• ሳዲክ ጃላል አል-አዚም (1934-2016 ዓ.ም.): ሶርያዊ ፈላስፋ፣ የእስላም ማህበረሰብ እና ዘመናዊነት ላይ ብዙ ጽሑፎችን ጽፏል።
• አቡዱላሂ አሕመድ አና-ናኢም (የተወለደው 1946 ዓ.ም.): የሱዳን ምሁር፣ የሽሪዓ ሕግ እና ሰብዓዊ መብቶች ላይ በማተኮር ጽፏል።

የቁልፍ ፈላስፋዊ ርዕሰ ጉዳዮች እና ቃላት

በክልሉ ፈላስፋ ውስጥ የሚደጋገሙ ጉዳዮች እና ቃላት አሉ።