ሰዎችን መለየት፡ በምስራቅ አገሮች እና በሰሜን አፍሪካ የሚጠቀሙት የግለ ባህሪ ፈተናዎች እና ዘዴዎች

መግቢያ፡ ባህሪን መረዳት በባህላዊ እና በዘመናዊ አውድ

የግለ ባህሪ ሳይኮሎጂ በዓለም ዙሪያ እየዳበረ ሲሄድ፣ በምስራቅ አገሮች እና በሰሜን አፍሪካ (MENA) ክልል ውስጥ ያለው አተገባበር ልዩ የሆነ የባህል፣ የሃይማኖት እና የማህበራዊ ልምድ ተጽእኖዎችን ይገልጻል። ከሰሜን አፍሪካ የሚገኙ አገሮች እንደ ሞሮኮ፣ አልጄሪያ፣ ቱኒዚያ፣ ሊቢያ፣ ግብጽ እና በምስራቅ አገሮች ውስጥ የሚገኙ እንደ ሳውዲ አረቢያ፣ ኤምሬትስ፣ ኳታር፣ ኦማን፣ ጆርዳን፣ ሊባኖስ እና ኢራን ያሉ አገሮች የሰውን ባህሪ የሚመለከቱ ዘዴዎች ብዙውን ጊዜ ከምዕራባዊ ሞዴሎች ጋር በመቀላቀል ወይም በመላመድ ይገኛሉ። ይህ ጽሁፍ በዚህ ሰፊ እና የተለያዩ ባህሎች ያሉት ክልል ውስጥ የሚጠቀሙትን ዋና ዋና የግለ ባህሪ ፈተናዎች፣ የታሪክ እድገታቸው፣ የባህል አስፈላጊነታቸው እና በሥራ ፈልግ፣ በትምህርት እና በንግድ ውስጥ ያላቸውን አተገባበር በሙሉ ያብራራል።

የግለ ባህሪ ፅንሰ-ሀሳቦች በMENA ባህሎች ውስጥ ያለው ታሪካዊ ሥር

ከመምጣታቸው በፊት የምዕራባዊ ሳይኮሎጂ ፅንሰ-ሀሳቦች፣ በክልሉ ህዝቦች የግለ ባህሪ እና የማህበራዊ ግንኙነት ጥናት በጥንታዊ ሥነ-ፍልጠት እና በሃይማኖታዊ ጽሑፎች ውስጥ ተነግሯል። ለምሳሌ፣ የአረብ ፈላስፋ አል-ፋራቢ (Al-Farabi) በ10ኛው ክፍለ ዘመን ስለ “የምርጫ ከተማ” (The Virtuous City) በመጻፉ የማህበራዊ ሰዎችን ባህሪ እና ሚና ተንትኗል። በፋርስ ባህል ውስጥ፣ የግንዛቤ ምደባዎች እና የሰው ልጅ ተፈጥሮ ጥናት በአቪሴና (Ibn Sina) እና በሱፊ ፈላስፋዎች ሥራ ውስጥ ተገልጿል። በእስልምና ውስጥ፣ የልብ ጥናት (ኢልም አል-ኩሉብ) እና የነፍስ ማጽዳት (ተዛኪያ) ጽንሰ-ሀሳቦች የሰውን ውስጣዊ ገጽታዎች ለመረዳት አንድ መሠረት አበርክተዋል። እነዚህ ባህላዊ ሀሳቦች ዛሬ የሚከናወኑ ዘመናዊ ፈተናዎች ከሚሰጡት አጠቃላይ አውድ ጋር በመቀላቀል ይታያሉ።

ዘመናዊ ሳይኮሎጂ መግቢያ እና መላመድ

የዘመናዊ የግለ ባህሪ ፈተናዎች መግቢያ በክልሉ ብዙውን ጊዜ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ ከኮሎኒያል እና ከፖስት-ኮሎኒያል ጊዜዎች ጋር ተያይዞ ነው። ዩኒቨርሲቲዎች እንደ ካይሮ ዩኒቨርሲቲ (ግብጽ)፣ የቤይሩት አሜሪካን ዩኒቨርሲቲ (ሊባኖስ) እና የጆርዳን ዩኒቨርሲቲ የሳይኮሎጂ ክፍሎችን ሲመሰርቱ የምዕራባዊ ፈተናዎች እንደ ሚኒሶታ ሙልቲፋሲክ ኢንቨንቶሪ (MMPI) እና ሮርሻክ ኢንክብሎት ፈተና በመጀመሪያ በምርምር እና በክሊኒካዊ ተቋማት ውስጥ ገብተዋል። ነገር ግን፣ ቀጥተኛ ትርጉም እና ባህላዊ ተስማሚነት ችግሮች ብዙ ጊዜ ተነስተዋል።

በክልሉ ውስጥ በሰፊው የሚጠቀሙ የግለ ባህሪ ፈተናዎች

በMENA ክልል ውስጥ የግለ ባህሪ ፈተናዎች በሶስት ዋና ዋና መንገዶች ይገኛሉ፡ በቀጥታ የተተረጎሙ የምዕራብ ፈተናዎች፣ በአካባቢው የተሰሩ ፈተናዎች እና በአለም አቀፍ ድርጅቶች የሚዘጋጁ እና የሚተገበሩ ፈተናዎች።

የተተረጎሙ አለም አቀፍ ፈተናዎች

ብዙ የምዕራብ ፈተናዎች ወደ አረብኛ፣ ፋርስኛ እና ቱርክኛ ተተርጉመው በክልሉ ውስጥ ይጠቀማሉ። እነዚህም፦

• የማየርስ-ብሪግስ ዓይነት አመላካች (MBTI)፡ በግል ልማት እና በሥራ ፍላጎት ውስጥ በጣም ተወዳጅ፣ በሳውዲ አረቢያ እና ኤምሬትስ ውስጥ በኩባንያዎች በሰፊው ጥቅም ላይ ይውላል።
• የታላቁ አምስት አካላት (Big Five) ፈተናዎች፡ እንደ NEO-PI-R ወይም IPIP ያሉ ልኬቶች በዩኒቨርሲቲ ምርምር (ለምሳሌ በሰሜን ሳውዲ ዩኒቨርሲቲ ወይም የባህሬን ዩኒቨርሲቲ) ውስጥ በአብዛኛው ጥቅም ላይ ይውላሉ።
• 16PF ፈተና፡ በሊባኖስ እና በግብጽ በሙያ ምክር እና በሥራ ምርጫ ሂደቶች ውስጥ ተጠቅሟል።
• የዲስክ (DISC) የባህሪ መገምገሚያ፡ በአረብኛ ተተርጉሞ በብዙ የአረብ አገሮች ውስጥ በቡድን ሥራ እና በሊደርሺፕ ስልጠና ውስጥ በጣም ተወዳጅ ነው።

በአካባቢው የተሰሩ ፈተናዎች እና ተግባራዊነታቸው

የባህል ተስማሚነት አስፈላጊነት ምክንያት የሆነ በመሆኑ አንዳንድ ምሁራን እና ተቋማት ለክልሉ የተለዩ ፈተናዎችን ለማዘጋጀት ሞክረዋል። ለምሳሌ፦

• በግብጽ፣ የካይሮ ዩኒቨርሲቲ ምሁራን ለአረብኛ ተናጋሪ ህዝቦች የተለዩ የቃል አጠቃቀም ፈተናዎችን አዘጋጅተዋል።
• በኢራን፣ የፋርስኛ የግለ ባህሪ ጥናቶች በታህራን ዩኒቨርሲቲ እና በሻሂድ በሸሽቲ ዩኒቨርሲቲ ተካሂደዋል፣ እንደ “የኢራን የግለ ባህሪ ጥቆማ” (Iranian Personality Inventory) ያሉ ልኬቶችን በመጠቀም።
• በቱርክ፣ የታላቁ አምስት አካላት ፈተናዎች በአንካራ ዩኒቨርሲቲ እና በቦጋዚቺ ዩኒቨርሲቲ ምሁራን በደንብ ተስማምተው እና ተተርጉመዋል።

በሥራ ፈልግ እና በሙያ ምክር ውስጥ ያለው አተገባበር

በMENA ክልል ውስጥ የግለ ባህሪ ፈተናዎች በጣም በሰፊው የሚጠቀሙት በሰው ሀብት (HR) አስተዳደር እና በሙያ ምክር ሂደቶች ውስጥ ነው። ብዙ ባለሀብት የነዳጅ አገሮች እንደ ሳውዲ አረቢያ፣ ኳታር እና ኤምሬትስ በፈጣን ኢኮኖሚያዊ ልማት ምክንያት በሥራ መደቦች ላይ ብቃት ያላቸውን ሰዎች ለመምረጥ የሚያስችሉ ዘዴዎችን ይፈልጋሉ።

በመንግሥት እና በልማት ፕሮግራሞች ውስጥ ያለው ሚና

አንዳንድ አገሮች እንደ ሳውዲ አረቢያ (በሳውዲ ቪዥን 2030 ሥር) እና ኤምሬትስ በመንግሥት አገልግሎቶች ውስጥ የሚገቡ ሰዎችን ለመምረጥ መደበኛ የፈተና ስርዓቶችን አውጥተዋል። እነዚህ ስርዓቶች ብዙውን ጊዜ የባህሪ አመላካቾችን ከአእምሮ ብቃት ፈተናዎች ጋር በማጣመር የሚዘጋጁ ሲሆን የሚፈለገውም በሥራ ቦታ ላይ ውጤታማ እና ተስማሚ የሆኑ ሰራተኞችን መምረጥ ነው።

የባህል እና የሃይማኖት ግምቶች እና ተግዳሮቶች

በMENA ክልል ውስጥ የግለ ባህሪ ፈተናዎችን ለማተገበር የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ግምቶች ከባህል እና ከሃይማኖት ጋር የተያያዙ ናቸው።

የማህበራዊ ፍላጎት እና የቤተሰብ ተጽእኖ

በብዙ ባህሎች ውስጥ፣ የማህበራዊ ፍላጎት (ጅማይስት) ከግለሰባዊ ፍላጎት በላይ ሊቀደም ይችላል። ይህ በፈተናዎች ላይ “ራስን ማሳየት” (Self-enhancement) የሚሉትን ጥያቄዎች ሲመለሱ ሰዎች በማህበራዊ ሁኔታ ተፈላጊ በሆኑ መልሶች ላይ ሊያደላድሉ ይችላሉ። በተጨማሪም፣ የቤተሰብ ስም እና የዘፈን ተጽዕኖ በግለሰብ ምርጫዎች ላይ ሊኖር ይችላል፣ ይህም የፈተናውን “ግለሰብነት” የሚያመለክቱ ውጤቶች ሊያጣምም ይችላል።

የሃይማኖት እና ፍልስፍናዊ አመለካከቶች

በእስልምና አመለካከት፣ የሰው ፍጥረት እና ተፈጥሮ ጥናት በአላህ ፈቃድ (ማሻአላህ) ውስጥ ነው። ስለዚህ አንዳንድ የሳይኮሎጂ ፈተናዎች የሰውን ተፈጥሮ በጥቂቱ ለመለካት የሚሞክሩ ከሆነ እንደ አላማ አይደለም ተብለው ሊታዩ ይችላሉ። ነገር ግን፣ ብዙ የክልሉ ምሁራን እንደ ዶ/ር አብዱልራህማን አል-አንሳሪ (የሳውዲ አረቢያ) እና ዶ/ር ሙስጠ