መግቢያ፡ በየትኛውም ቦታ ያለው የማይታይ ማህበረሰብ
የከተማችን ጎዳናዎችን ስንሄድ የምናየው የሻይ ሻዩ፣ የፍራፍሬ ሻጮች፣ የስልክ ክፍሎች ወይም በቤት ውስጥ ሥራ ላይ የሚሰማሩ ሰዎች የአንድ አስደናቂ እና አለም አቀፍ ኢኮኖሚያዊ ስርዓት አካል ናቸው። ይህ ስርዓት ልምዳዊ ኢኮኖሚ (Informal Economy)፣ የማይመዘገብ ኢኮኖሚ ወይም ግራይ ኢኮኖሚ በመባል ይታወቃል። በይፋ በማንኛውም መንግሥት የተመዘገበ ወይም በቀጥታ የሚቆጣጠር ሳይሆን በራሱ ህግ፣ ባህል እና የግል ስምምነቶች የሚሰራ የንግድ እና የአገልግሎት አውታር ነው። በዓለም ዙሪያ ከ2 ቢሊዮን በላይ ሰዎች በዚህ ክፍል ውስጥ እንደሚሰሩ የሚገመተው ሲሆን ይህም የዓለም የሥራ ኃይል ከ60% በላይ ያህል ይሆናል። ይህ ጽሑፍ ይህን ሰፊ፣ ብዙ ገጽታ ያለው እና በባህል የተለያየ ክስተት በሙሉ ያስለጥፋል።
ልምዳዊ ኢኮኖሚ ምንድን ነው? ፍቺዎች እና ባህሪዎች
ዓለም አቀፍ የገንዘብ ተቋም (IMF) እና ዓለም አቀፍ የሥራ ድርጅት (ILO) ልምዳዊ ኢኮኖሚን በሚከተሉት መስፈርቶች ይገልፃሉ፡ በህግ የተጠበቀ የንግድ ምዝገባ አለመኖር፣ የግብር ክፍያ አለመኖር፣ የሥራ አስከባሪ ህጎችን አለመከተል (እንደ ደመወዝ ዝቅተኛ ወሰን፣ የሥራ ሰዓት፣ የጤና እርዳታ) እና የማህበራዊ ዋስትና አለመኖር። በአጠቃላይ የሚከተሉት ዋና ዋና ባህሪዎች አሉት።
- አነስተኛ ካፒታል እና ቴክኖሎጂ፡ አብዛኛው ሥራ የሰው ኃይል ወይም ቀላል መሣሪያዎችን የሚጠቀም ነው።
- የቤተሰብ ወይም የማህበረሰብ መሰረት፡ ሥራው ብዙውን ጊዜ በቤተሰብ አባላት ወይም በአካባቢው የግል ግንኙነቶች ላይ የተመሰረተ ነው።
- ያልተደነገገ የገበያ ግብአት፡ የሥራ ቦታዎች በይፋ አልተመዘገቡም፣ ብዙውን ጊዜ በቤት ግቢ ወይም በየጎዳናው ይገኛሉ።
- የማሸጊያ እና የመዋጮ አለመኖር፡ ሰራተኞች የጡረታ፣ የጤና እርዳታ ወይም የስራ አስከባሪ ዋስትና አይኖራቸውም።
የዓለም አቀፍ ልኬት፡ ቁጥሮች እና ስታቲስቲክስ
ልምዳዊ ኢኮኖሚ የአንድን አገር የማይመዘገብ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ነው፣ ነገር ግን የዓለም አቀፍ እውነታ ነው። በ2018 ዓ.ም. የዓለም አቀፍ የሥራ ድርጅት የተሰጠው ውሳኔ እንደሚያመለክተው በዓለም ላይ ከ2 ቢሊዮን በላይ ሰዎች (የዓለም የሥራ ኃይል 61.2%) በልምዳዊ ኢኮኖሚ ውስጥ ነበሩ። በአፍሪካ ከፍተኛው መጠን ያለው ሲሆን የሥራ ኃይሉ 85.8% በዚህ ክፍል ውስጥ ነው። በእስያ እና በፓስፊክ ክልል 68.2%፣ በአረብ አገራት 68.6%፣ በአሜሪካዎች 40.0% እና በአውሮፓ እና በመካከለኛው እስያ 25.1% ናቸው።
| ክልል | በልምዳዊ ኢኮኖሚ ውስጥ ያሉ የሥራ ኃይል መቶኛ | ግምታዊ የሰራተኞች ብዛት |
|---|---|---|
| አፍሪካ አምድ ላይ | 85.8% | ከ 300 ሚሊዮን በላይ |
| እስያ እና ፓሲፊክ | 68.2% | ከ 1.3 ቢሊዮን በላይ |
| አረብ አገራት | 68.6% | ከ 50 ሚሊዮን በላይ |
| አሜሪካዎች | 40.0% | ከ 140 ሚሊዮን በላይ |
| አውሮፓ እና መካከለኛ እስያ | 25.1% | ከ 65 ሚሊዮን በላይ |
| ዓለም አቀፍ ጠቅላላ | 61.2% | ከ 2 ቢሊዮን በላይ |
በአገራት ደረጃ ከፍተኛ መጠን ያላቸው አገራት ውስጥ ሱዳን (95.6%)፣ ቻድ (95.1%)፣ ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (91.5%)፣ ጋምቢያ (90.8%) እና ላዮስ (90.7%) ይገኙበታል። በልምዳዊ ኢኮኖሚ ውስጥ ያለው የኢኮኖሚ እሴትም ከፍተኛ ነው። በህንድ የኢኮኖሚው 50% በላይ፣ በናይጄሪያ 65% በላይ፣ በታንዛኒያ እና በጋና ከ60% በላይ ከልምዳዊ ክፍል የሚመነጭ ነው። በላቲን አሜሪካ አገራት እንደ ቦሊቪያ እና ፔሩ ይህ መጠን ከ50 እስከ 60% ይደርሳል።
በአፍሪካ እና በምዕራብ እስያ፡ ህይወትን የሚያቆይ ስርዓት
በአፍሪካ እና በምዕራብ እስያ አገራት ልምዳዊ ኢኮኖሚ የኢኮኖሚው ልብ እና ነቀርሳ ነው። በኬንያ ከተማ ናይሮቢ ውስጥ ያለው ሚታንዳ ገበያ አንድ ምሳሌ ነው፣ በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሻጮች ሁሉንም ነገር ከምግብ እስከ የቤት እቃዎች ይሸጣሉ። በናይጄሪያ ላጎስ የሚገኘው ኦሹን ገበያ በምዕራብ አፍሪካ ከፍተኛ የሆነ የልምዳዊ ንግድ ማዕከል ነው። በማርከት ከተማዎች እንደ ፈስ እና ማራከሽ ያሉ ታሪካዊ ሱቆች (Souks) ልምዳዊ ኢኮኖሚ በባህል ውስጥ የተደረቀ ምሳሌ ናቸው፣ በእነዚህም ውስጥ የንግድ ልምዶች በአምስት አስርት ዘመናት ታሪክ ያላቸው ናቸው።
የአፍሪካ ልምዶች
በአፍሪካ ብዙ ቦታዎች ላይ ሱሲ (Susu) ወይም ቱንቱ (Tontines) የሚባሉ የባህላዊ የገንዘብ ማህበራት የልምዳዊ ኢኮኖሚ ዋና ዋና አካላት ናቸው። እነዚህ ስርዓቶች በማህበረሰቡ ውስጥ ያሉ ሰዎች ገንዘብ በመሰብሰብ እና በማክበር ለንግድ ካፒታል የሚያገለግሉ ሲሆን ባንኮች ለብዙዎች ተደራሽ በማይሆኑበት ጊዜ የገንዘብ አገልግሎት ያቀርባሉ። በኢትዮጵያ የሚገኘው እንግዳ እንክብካቤ ስርዓት በቤት ውስጥ ያለውን ልምዳዊ ኢኮኖሚ የሚደግፍ የማህበረሰብ ድርድር ነው።
በምስራቅ እና ደቡብ እስያ፡ ፈጠራ እና ትልቅ መጠን
በምስራቅ እና ደቡብ እስያ ልምዳዊ ኢኮኖሚ በጣም ተለዋጭ እና ከንግድ ፈጠራ ጋር የተቆራኘ ነው። በህንድ የሚገኘው ዳባዋላ (Dabbawala) ስርዓት በሙምባይ ውስጥ ከ200,000 በላይ ሰዎችን በትክክል እና በቅልጥፍና የሚያቀርብ የምግብ ማድረሻ የልምዳዊ ኢኮኖሚ አስደናቂ ምሳሌ ነው። በባንግላዲሽ የራሻ ሻሪ (Rickshaw) አሽከርካሪዎች በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሲሆን የከተማ መጓጓዣ ዋና አካል ናቸው። በፊሊፒንስ ጄፒንጊ (Jeepney) የተለያዩ መኪኖች የተለወጡ የህዝብ ትራንስፖርት መንገዶች ናቸው።
የቻይና ልዩ ሁኔታ
በቻይና ልምዳዊ ኢኮኖሚ በተለይም ከ1980ዎቹ በኋላ በመንግሥት የኢኮኖሚ መልሶ ማሰናዳት (ጋግ ኪ ፋንግ) ጊዜ ከፍተኛ ሚና ተጫውቷል። ጎንግሺ (Gongxi) ወይም ጎንግቲ (Gongti) የሚባሉ የግል ድርጅቶች በመንግሥታዊ ድርጅቶች ውጭ በመስራት እድገትን አምጥተዋል። በዘመናዊ የቻይና ከተሞች የሚገኙት ሻንጋን (Shanghainese) ስጋ ገበያዎች ወይም ቤይጂንግ ውስጥ ያሉት ሻንጋ (Shanga) (በጎዳና ላይ ያሉ ሻጮች) የዕለት ተዕለት ልምዳዊ ኢኮኖሚ ምሳሌዎች ናቸው።
በላቲን አሜሪካ፡ ከባህል እና ከፍተኛ የከተማ እድገት ጋር ያለው ግንኙነት
በላቲን አሜሪካ ልምዳዊ ኢኮኖሚ ብዙውን ጊዜ ከፍተኛ የከተማ እድገት (ከገጠር ወደ ከተማ ፍልሰት) እና በይፋ የሚመዘገቡ የሥራ ዕድሎች አለመበቃታቸው ጋር የተቆራኘ ነው። በሜክሲኮ ከተማ ውስጥ የሚገኙት ቲያንጊስቶች (Tianguis) (ተንቀሳቃሽ ገበያዎች) እና በፔሩ የሚገኙት አምባሎች (Ambulantes) (እግረኞች ሻጮች) የከተማ ኢኮኖሚ ዋና አካል ናቸው። በብራዚል የሚገኘው ፋቨላ (Favela) ብዙውን ጊዜ በራሱ የሚሰራ ልምዳዊ ኢኮኖሚ ያለው ነው፣ ከማንኛውም የንግድ እንቅስቃሴ ጀምሮ እስከ የአካባቢ አገልግሎቶች ድረስ። በኮሎምቢያ ሜዴሊን ውስጥ የሚገኘው ኦሎ ደ አርማስ (Ollas de Armas) (የምግብ ማብሰያ ማህበራት) የማህበረሰብ ድጋፍ ስርዓት ነው።
በምዕራባዊ አገራት፡ ዘመናዊ ቅርጾች እና የጊጅ ኢኮኖሚ
ልምዳዊ ኢኮኖሚ በምዕራባዊ አገራት ውስጥም ይገኛል፣ ነገር ግን በተለየ መልኩ። ይህም ከፊል ጊዜ ሥራዎች፣ ነፃ ሙያዎች፣ የቤት አገልግሎቶች እና በተለይም የጊጅ ኢኮኖሚ (Gig Economy) በኩል ነው። የዩበር (Uber)፣ ሊፍት (Lyft)፣ ደሊቨሩ (Deliveroo) እና ታስክራብት (TaskRabbit) ያሉ ድርጅቶች በቴክኖሎጂ መድረኮች በኩል ልምዳዊ ሥራዎችን ያስተባብራሉ። በግሪክ እና ጣሊያን ውስጥ ከፍተኛ የሆነ የልምዳዊ ኢኮኖሚ ክፍል (ከ25-30% የግድብ ምርት) አለ፣ ይህም ብዙውን ጊዜ ከፍተኛ የግብር አሰጣጥ እና የተወሳሰበ የንግድ ምዝገባ ስርዓት ጋር የተያያዘ ነው። በስፔን የሚገኘው መርካዶ (Mercado) ወይም በፈረንሳይ የሚገኘው ማርሼ አ ፑስ (Marché aux Puces) (የቆሻሻ ገበያ) የባህላዊ ልምዳዊ ኢኮኖሚ ምሳሌዎች ናቸው።
ምክንያቶች እና ተጽዕኖዎች፡ ለምን ይኖራል? ምን ያስከትላል?
የልምዳዊ ኢኮኖሚ መነሳት በተለያዩ ምክንያቶች ይነሳል።
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.