የሳይንሳዊ አብዮት በላቲን አሜሪካ፡ የሰው ልጅ አስተሳሰብ እንዴት ለወጠ?

መግቢያ፡ አዲስ አለም እና አዲስ ማህበረሰብ

በ16ኛው እና 17ኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ የተነሳው የሳይንሳዊ አብዮት የሰው ልጅን አስተሳሰብ ከመሠረት የለወጠው ክስተት ነበር። ይህ አብዮት በኖክላስ ኮፐርኒከስ፣ ገሊሌዎ ገሊሌይ እና አይዛክ ኒውተን የመሳሰሉ ሰዎች በኩል የዓለምን አስተሳሰብ የሚያርጉት ሲሆን በተመሳሳይ ጊዜ በላቲን አሜሪካ የተለየ እና ውስብስብ ጉዞ ጀመረ። ይህ አለም አቀፍ የፍልስፍና እና የሳይንስ ለውጥ በስፔን እና ፖርቱጋል ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በአዲስ መንገድ ተቀበለ። የአውሮፓውያን የሳይንስ ሀሳቦች ከቅድመ-ኮሎምቢያን የአዜትክ፣ ማያ እና ኢንካ ማህበረሰቦች እውቀት ጋር ተቀላቅለው፣ ከአፍሪካዊ እና ከእስያዊ ተፅእኖዎች ጋር ተጣምረው የላቲን አሜሪካዊ ሳይንስ እና አስተሳሰብ የሚባለውን ልዩ ውህደት ፈጠሩ።

የሳይንሳዊ አብዮት ሀሳቦች ወደ አዲሱ አለም መግባት

የሳይንሳዊ አብዮት ሀሳቦች ወደ ላቲን አሜሪካ የገቡት በሦስት ዋና መንገዶች ነበር፡ በየኢየሱስ ተከታዮች ሥርዓት (Society of Jesus) አማካይነት፣ በዩኒቨርሲቲዎች እና በሥነ መለኮት ትምህርት ቤቶች እና በሥራ አመራሮች እና ባለሥልጣናት አማካይነት። በ1572 ዓ.ም. የተመሠረተው የሊማ ዩኒቨርሲቲ የሰን ማርኮስ በአዲሱ አለም የአውሮፓ ሳይንስ እና ፍልስፍና ዋነኛ ማዕከል ሆነ። በሜክሲኮ ከተማ የየሰማያዊት ቅድስት ማርያም ዩኒቨርሲቲ እንዲሁም በሳንታ ፈ ዴ ቦጎታ (አሁን ቦጎታ) የተመሠረተው የሮዛሪዮ ዩኒቨርሲቲ ዋና የእውቀት ማእከሎች ነበሩ።

የኢየሱስ ተከታዮች ሥርዓት ሚና

የኢየሱስ ተከታዮች ሥርዓት በሳይንሳዊ አብዮት ሀሳቦች ማሰራጨት ውስጥ ቁልፍ ሚና ነበረው። እንደ ኦስትሪያዊው አቦ ሆሴ ክዩኒግ ያሉ ተዋህዶዎች በፔሩ እና ኒው ግራናዳ ውስጥ የሚገኙ የሥነ ፈለክ እና የሂሳብ ትምህርቶችን አስተዋወቁ። በቻፓስ የሚገኘው የሳን ሚገል ካንንግሎ ልዩ ትምህርት ቤት የኮፐርኒከስን ሞዴል በማስተማር ታዋቂ ሆነ።

የአውሮፓዊ ሳይንስ እና የአፀባቢ እውቀት ግንኙነት

የሳይንሳዊ አብዮት በላቲን አሜሪካ ውስጥ በቀላሉ የአውሮፓ ሀሳቦች ማሰራጨት አልነበረም፤ የአፀባቢ ህዝቦች የነበራቸውን ሰፊ የተፈጥሮ እውቀት ከማዕድን እስከ ሕንፃ ጥበብ ድረስ ግንኙነት ነበረው። ለምሳሌ፣ የአዜትክ የቺናምፓ አሰራር እና የኢንካ የኩስኮ የውሃ አቅርቦት ስርዓት የምህንድስና እውቀት አሳይተዋል። የአውሮፓውያን ሳይንቲስቶች እንደ ሳር ሜንቴል ዴ ሳዋግን የኒው ስፔን አበባትን በማጥናት አዲስ የባዮሎጂ እውቀት አበርክተዋል።

የሥነ ፈለክ ምልከታዎች እና ተጽዕኖ

በ1735 ዓ.ም. የተካሄደው የፈረንሳይ የሥነ ፈለክ ባለሙያዎች የግዛት ልኬት ማህበር ወደ ኤክዋዶር በመምጣት የምድርን ቅርጽ ለመለካት ያደረገው ሙከራ በአካባቢው ሳይንቲስቶች ላይ ትልቅ ተጽዕኖ ፈጠረ። የቡልቪያዊው ሳይንቲስት ሞርያን ሞንቴሮ በሳንታ ፈ ዴ ቦጎታ የሥነ ፈለክ ምልከታ ቤት መስራች ሲሆን የኒውተንን ሥራዎች በአካባቢው ቋንቋ ለማስተማር እንቅፋት አድርጓል።

የሕክምና ሳይንስ እና የአውሮፓ ምርምር ለውጦች

የሳይንሳዊ አብዮት የሕክምና ምርምርን አሻሽሎ ነበር። የአንድሬውስ ቬሳሊዩስ የሰውነት አወቃቀር ሥራ በሜክሲኮ የሳን ኢልዴፎንሶ ሆስፒታል ውስጥ ተጠቅሟል። የካርሎስ ዴ ሲጉንያ የ ላዛ ካንቶ የሚባለው የሜክሲኮ ሐኪም የአፀባቢ ሕክምና ተግባራትን ከአውሮፓዊ የሕክምና እውቀት ጋር በማዋሃድ ልዩ ስራ አድርጓል። በ1761 ዓ.ም. በሳንታ ፈ ዴ ቦጎታ የተካሄደው የእንፉዌንዛ ክትባት በአዲሱ አለም የመጀመሪያው በሆነ የጅምላ ክትባት ሙከራ ነበር።

የተፈጥሮ ታሪክ እና የላቲን አሜሪካ ውቅታዊ ልዩነት

የላቲን አሜሪካ የተፈጥሮ ሀብት እና የሕይወት ድርሻ ለአውሮፓውያን ሳይንቲስቶች አዲስ የምርምር መስክ ከፍተኛ ነበር። የፈረንሳይ ጄኦሎጂስት አሌክዝንደር ቮን ሁምቦልድት በ1799 እስከ 1804 ዓ.ም. በቬኔዝዌላ፣ ኩባ እና አንዴስ ተራሮች የተደረገው ጉዞ የአካባቢውን ሥነ ምድር፣ አየር ንብረት እና አካባቢያዊ እጽዋት እና እንስሳት ለአውሮፓ አሳውቋል። የሁምቦልድት ሥራ በሲሞን ቦሊቫር እና በሌሎች የነፃነት ተሟጋቾች ላይ ትልቅ ተጽዕኖ አሳድሯል።

የሥነ ጽሑፍ እና የማህበራዊ አስተሳሰብ ለውጥ

የሳይንሳዊ አብዮት ሀሳቦች የዘመናዊነት (Modernity) እና የ ፅንሰ ሀሳቦችን አስተዋውቀዋል። የሜክሲኮ ጸሐፊ እና ሳይንቲስት ሆሴ ሆዋንት ኤግያራ በርካታ የሳይንስ ጽሑፎችን በማተም እና በማሰራጨት ሚና ተጫውቷል። የአርጀንቲና ፈላስፋ ጋስፓር ማርቲን ሮድሪገዝ የሚባለው የማርቲን ፊየርጎ የነፃነት አስተሳሰብ በአውሮፓ ሊበራል ሀሳቦች ላይ ተመስርቶ ነበር።

የቴክኖሎጂ ማስተዋወቂያ እና ኢኮኖሚያዊ ተጽዕኖ

የሳይንሳዊ አብዮት ቴክኖሎጂዎች የላቲን አሜሪካን ኢኮኖሚ እና ማህበር ቀስ በቀስ ለወጡ። የማዕድን ማውጣት ቴክኖሎጂ በፖቶሲ (በአሁኑ ቦሊቪያ) እና በ (በአሁኑ ቦሊቪያ) በሳክሮ ሞንቴ የብር ከመዶጊያ ጋር ተሻሽሎ። የኒው ስፔን የሜክሲኮ ከተማ የየውሃ ቱቦ ስርዓት እና የሊማ የየውሃ አቅርቦት ስርዓት የምህንድስና እውቀት ያሳያሉ።

የነፃነት እንቅስቃሴዎች ላይ ያለው ተጽዕኖ

የሳይንሳዊ አብዮት የምክንያታዊነት፣ የተፈጥሮ ሕግ እና የ ፅንሰ ሀሳቦች ለላቲን አሜሪካ የነፃነት እንቅስቃሴዎች ፍልስፍናዊ መሠረት ሰጡ። ሲሞን ቦሊቫር የሁምቦልድትን ጽሑፎች እንደሚነበብ ይጠቀስ ነበር። የሚጌል ሂዳልጎ የዶሎሬስ ጩኸት በ1810 ዓ.ም. የሜክሲኮን የነፃነት ጦርነት ያስነሳው ሲሆን ይህም በአውሮፓ የተነሳውን የሊበራል እና የአብዮታዊ ሀሳቦች ተጽዕኖ ያሳያል። የቻርልስ ዴ ሞንቴስኩየ የሕግ ፍልስፍና በሊማ የሳን ማርኮስ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ይማር ነበር።

የቤተ ክርስቲያን ሚና እና እምነት አዲስ አቀራረብ

የሳይንሳዊ አብዮት ከቤተ ክርስቲያን ጋር ውድድር እንደሚፈጥር ቢታሰብም፣ በላቲን አሜሪካ ብዙውን ጊዜ በቤተ ክርስቲያን ተቋማት ውስጥ ተቀባይነት አግኝቷል። የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን በአውሮፓ እና በአዲሱ አለም የሳይንስ ማሰራጨት አካል ሆናለች። ሆኖም ግን፣ እንደ የኢየሱስ ተከታዮች ሥርዓት ማስወገጃ በ1767 ዓ.ም. ከስፔን እና ከንብረቶቿ በ1773 ዓ.ም. ከፓፓዊቱ የተደረገው እንደገና ማሰራጫ በአካባቢው የሳይንስ እድገት ላይ አሉታዊ ተጽዕኖ አሳድሯል።

የ19ኛው ክፍለ ዘመን የሳይንስ ማህበረሰቦች እና የትውልድ ሽግግር

በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ፣ አዲስ የሳይንስ ተቋማት እየተመሠረቱ ጀመሩ። የሜክሲኮ የሳይንስ ማህበር በ1839 ዓ.ም. ተመሠረተ። በ1870 ዓ.ም. የአርጀንቲና የሳይ