አእምሮአዊ አዝማሚያዎች፡ አሜሪካ እና ካናዳ ውስጥ ሰዎች እንዴት በስህተት ውሳኔ ይሰጣሉ? (ሙሉ መመርያ)

መግቢያ፡ አእምሮው የሚሰራባቸው አጭር መንገዶች

አእምሮው ውስብስብ እና ኃያል ሆኖ ቢገኝም፣ በማሰብ እና በውሳኔ ሰጪ ሂደት ላይ በየጊዜው የሚደረጉ ስህተቶች አሉት። እነዚህ ስህተቶች አእምሮአዊ አዝማሚያዎች ተብለው ይጠራሉ። እነሱ አእምሮው መረጃን በፍጥነት ለመቅናት፣ ለመተርጎም እና ለማስታወስ የሚጠቀምባቸው አጭር መንገዶች (መነሻዎች) ናቸው። በደኒየል ካኔማን እና አሞስ ትቨርስኪ የቀረበው ጥናት እነዚህን አዝማሚያዎች በደንብ አስልጦአል። በሰሜን አሜሪካ፣ በተለይም በአሜሪካ እና በካናዳ፣ የማህበረሰብ፣ የፖለቲካ፣ የገበያ እና የግል ህይወት ውሳኔዎች ላይ እነዚህ አዝማሚያዎች ከፍተኛ ተጽዕኖ አላቸው። ይህ ጽሁፍ በእነዚህ ሀገራት ውስጥ እንዴት እንደሚሰሩ እና እውነተኛ ምሳሌዎችን በመጥቀስ ያብራራል።

የማረጋገጫ አዝማሚያ (Confirmation Bias)፡ የምናምነውን ለማግኘት መፈለግ

ይህ በጣም ጠቃሚ አዝማሚያ ነው። ሰዎች ከቀደምት እምነቶቻቸው ወይም ግምቶቻቸው ጋር የሚስማማ መረጃን የማጣራት፣ የማሰባሰብ እና የማሰማራት አዝማሚያ አላቸው። በተቃራኒው፣ እምነታቸውን የሚከራክሩ እውነታዎችን ችላ ማለት ወይም አነስተኛ ማድረግ ይችላሉ።

በፖለቲካዊ ዲጂታል አሰሳ ላይ

በአሜሪካ፣ ይህ አዝማሚያ በፖለቲካዊ ሁለትዮሽነት ላይ በግልጽ ይታያል። የዴሞክራቲክ ፓርቲ ተደጋጋሚ ተከታይ ለሲኤንኤን (CNN)፣ ምኤስቢሲ (MSNBC) ወይም ኒው ዮርክ ታይምስ (The New York Times) የሚያቀርቡትን ዜና ሊቀበል ይችላል፣ የሪፐብሊካን ፓርቲ ተደጋጋሚ ተከታይ ደግሞ ለፎክስ ኒውስ (Fox News) ወይም ዎል ስትሪት ጆርናል (The Wall Street Journal) አምባገነናዊ ዘገባዎች ይዘንባል። የማህበራዊ ሚዲያ ስልተ ቀመሮች፣ በተለይም በሜታ (Meta) የፌስቡክ (Facebook) እና ኢንስታግራም (Instagram) እንዲሁም በቲክቶክ (TikTok) ላይ፣ ተጠቃሚው ከዚያ በፊት የተመለከተውን ተመሳሳይ አይነት ይዘት በመድገም ይህንን አዝማሚያ ያጠናክራሉ። ይህ ወደ “ፊልተር ቡድን (Filter Bubble)” ወይም “ጉበት ውስጥ ማሰር (Echo Chamber)” የሚል ክስተት ያመራል።

በገበያ እና በግል ውሳኔዎች

አንድ ሰው በቴስላ (Tesla) አክሲዮን ላይ ገንዘብ ለማስቀመጥ ከተወሰነ በኋላ፣ አዎንታዊ ዜናዎችን ብቻ የሚያነቡ ሲሆኑ አሉታዊ ዜናዎችን ይተዋሉ። በካናዳ፣ አንድ ሰው ለኦይል ሳንድስ (Oil Sands) ፕሮጀክት አዎንታዊ ከሆነ፣ የግሪንፒስ (Greenpeace) ወይም የዳውንቶውን አውታረ መረብ (The Downtowner) ያሉ የምድር አቀፍ ድርጅቶች የሚያቀርቡትን የአካባቢ ጉዳት ሪፖርቶች ችላ ማለት ይችላል።

የህዝብ አስተያየት አዝማሚያ (Bandwagon Effect) እና የማህበር ምስረታ (Groupthink)

ይህ አዝማሚያ ሰዎች ብዙ ሰዎች አንድን ነገር ስለሚያደርጉት ወይም ስለሚ верят ብለው ወደዚያ እምነት ወይም ተግባር እንዲሳቡ ያደርጋል። በማህበር ምስረታ (Groupthink) ውስጥ፣ በቡድን ውስጥ ያሉ ግለሰቦች ለሰላም አንጻር ወይም ለቡድኑ አንድነት የቡድኑ ውሳኔ ላይ አመለካከት እንዳያሰሙ ይገደዳሉ።

በቴክኖሎጂ አክሲዮን እና በማህበራዊ እንቅስቃሴዎች

የዶትኮም (dot-com) አከሳ በ1990ዎቹ ዓመታት የህዝብ አስተያየት አዝማሚያ በግልጽ የሚታይበት ጊዜ ነበር። ሰዎች የአማዞን (Amazon) ወይም ፔትስ.ኮም (Pets.com) አክሲዮን ለመግዛት ብቻ ሌሎች ስለሚገዙ የሚሉ ሲሆን የንግድ ሞዴሉን በደንብ አላጠኑም። በዘመናዊ ጊዜ፣ የክሪፕቶከረንሲ (Cryptocurrency) እና በተለይም የቢትኮይን (Bitcoin) ዋጋ መጨመር በዚሁ አዝማሚያ ተጽዕኖ የተገኘ ነው። በማህበራዊ አደረጃጀት፣ እንደ #BlackLivesMatter ወይም #MeToo ያሉ እንቅስቃሴዎች በፍጥነት ሲስፋፉ ብዙዎች ለጉዳዩ ሙሉ ዝርዝር ሳያውቁ ወይም የግል እምነት ሳይኖራቸው ለድጋፉ ሊቀላቀሉ ይችላሉ።

የማህበር ምስረታ በታሪክ ውሳኔዎች ላይ

ታሪካዊ ምሳሌዎች የቤይ ኦፍ ፒግስ (Bay of Pigs) ወረራ በ1961 የአሜሪካ መንግሥት ውስጥ ያለውን የማህበር ምስረታ ያሳያሉ። በናሳ (NASA) ውስጥ፣ የቻለንገር (Challenger) ሻተር አደጋ በ1986 ከፕሬስ ግፊት እና በምህንድስና ቡድን ውስጥ ያለው ልዩነት ላይ መንገጠጠር ተጽዕኖ ያደረገ ነበር። በንግድ ዓለም፣ የኢንሮን (Enron) ኩባንያ ውድቀት የማህበር ምስረታ እና የማረጋገጫ አዝማሚያ አሳያሚ ምሳሌ ነው።

የኋላ እይታ አዝማሚያ (Hindsight Bias)፡ “ከመጀመሪያው እንደዚህ እንደሚሆን አውቅ ነበር”

ይህ አዝማሚያ አንድ ክስተት ከተከሰተ በኋላ ሰዎች ውጤቱን ከመጀመሪያው እንደሚያውቁ እና እንደሚገምቱ የሚያስቡበት ነው። ይህ ከተሞላበት በኋላ የውሳኔዎችን ጥራት ለመገምገም እና ከስህተቶች ለመማር እንቅፋት ያደርጋል።

በፋይናንስ እና በፖለቲካ ትንበያ

በ2008 የአለም አቀፍ ፋይናንስ ቀውስ ከተከሰተ በኋላ፣ ብዙ አንደበቦች እና ተንታኞች የ ውድቀት እና የሳብፕራይም ሞትጌጅ (subprime mortgage) ቀውስ “ግልጽ” እንደነበሩ ተናገሩ። ነገር ግን፣ ክስተቱ ከመከሰቱ በፊት በጣም ጥቂቶች ብቻ ነበሩ የሚገምቱት። በተመሳሳይ፣ የ2016 የአሜሪካ ፕሬዝዳንት ምርጫ ውጤት በኋላ፣ ብዙ ሰዎች የዶናልድ ትራምፕ ድል “ከመጀመሪያው ግልጽ” እንደነበር ተናገሩ፣ ይህም በኋላ እይታ አዝማሚያ አሳያሚ ምሳሌ ነው። በካናዳ፣ የ2015 የፌዴራል ምርጫ ውጤት የጁስቲን ትሩዶ እና ሊበራል ፓርቲ አሸናፊነት ብዙዎች ከመጀመሪያው እንደሚገምቱት አልነበረም።

የማረጋገጫ ተጽዕኖ (Anchoring Bias)፡ የመጀመሪያ መረጃ ኃይል

ሰዎች በውሳኔ ሲሰጡ በመጀመሪያ ላይ የሚቀርብላቸው መረጃ (መለኪያ) በጣም ኃይለኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። ይህ መረጃ ብዙውን ጊዜ በኋላ ላይ የሚመጡትን ሌሎች ነጥቦች ለመገምገም መሠረት ይሆናል።

በመሸጫ እና በንግድ ውል ማሸነፍ ላይ

በ ወይም ቶሮንቶ (Toronto) ያለ ቤት ሲሸጥ፣ ሻጩ ከፍተኛ የመጀመሪያ ዋጋ ያስቀምጣል። ይህ ዋጋ ለገዢዎች መለኪያ ሆኖ ያገለግላል፣ ስለዚህም የመጨረሻ የሽያጭ ዋጋ ከሻጩ በትክክል ከማያስበው በላይ ሊሆን ይችላል። በመደብሮች፣ የ“MSRP” (Manufacturer’s Suggested Retail Price) ወይም የተቆራረጠ ዋጋ የሚለው ምልክት መለኪያን ይፈጥራል። በካናዳ፣ የቲም ሆርተንስ (Tim Hortons) “Roll Up the Rim to Win” የሚለው ውድድር ሰዎች የመሸነፍ እድላቸውን ከመገመት በፊት በነፃ ካፌ ላይ ያተኮረ ነው።

የመጠበቅ አዝማሚያ (Availability Heuristic)፡ በቀላሉ የሚነሳው ነገር እውነት ይመስላል

ሰዎች በቀላሉ በአእምሮው የሚነሱ ክስተቶችን ወይም ምሳሌዎችን በመጠቀም የአንድ ነገር እድል ወይም ድግግሞሽ ይገመግማሉ። ይህ ብዙውን ጊዜ በሚዲያ የሚቀርቡ ከፍተኛ እና አስደንጋጭ ዜናዎች ምክንያት የተዛባ ግምት ያስከትላል።

በአደጋ እና በጤና ግምት ላይ

በአሜሪካ፣ የጨዋታ ተኩስ አደጋዎች በሚዲያ በሰፊው ስለሚታዩ፣ ብዙ ሰዎች የጨዋታ ተኩስ አደጋ ከሞት ዋና ምክንያቶች አንዱ ነው ብለው ያስባሉ። ነገር ግን፣ በእውነቱ በህክምና ስህተት፣ ልብ በሽታ ወይም በመኪና አደጋ የሚሞቱ ሰዎች ብዛት በጣም የበለጠ ነው። በካናዳ፣ የኮቪድ-19 ወረርሽኝ በመጀመሪያ ደረጃዎቹ ላይ ሰዎች የሚያውቁትን ሰው ህመም ካገኙ ወይም ሞተ ከሆነ፣ የበሽታውን አደጋ ከመጠን በላይ ሊገምቱ ይችላሉ።

የውሎ አዘገጃጀት ተጽዕኖ (Framing Effect)፡ ቃሉ ሁሉን ይቀይራል

በተለያዩ መንገዶች የቀረበ (የተዘጋጀ) ተመሳሳይ መረጃ ሰዎች የሚሰጡትን ውሳኔ በከፍተኛ ሁኔታ ሊቀይር ይችላል። ይህ በግብር ፖሊሲ፣ በገበያ ማስተዋወቂያ እና በጤና ውሳኔዎች ላይ በጣም ጠቃሚ ነው።

የውሎ አዘገጀት	የአዎንታዊ አዘገጀት	የአሉታዊ አዘገጀት
ምግብ	“95% ያለ ስብ”	“5% ስብ ያለው”
ህክምና	“የህይወት ዕድል 90% ነው”	“የሞት እድል 10% ነው”
አምራች ዋስትና	“1 ዓመት ዋስትና አለው”	“ከ1 ዓመት በኋላ ማስተካከል አያስፈልግም”
ገቢ ግብር	“የገቢ ግብር ክፍያ”	“የገቢ ግብር ቅነሳ”
አካባቢ ጥበቃ	“የነዳጅ ቆሻሻ መጠን 20% ቀንሷል”	“የነዳጅ ቆሻሻ 80% አሁንም አለ”

በፖለቲካ እና በህዝብ ፖሊሲ

ፖለቲከኞች እና ሚዲያ አንድን ፖሊሲ ለማስተዋወቅ ወይም ለማዳከም ይህን

Related Intelligence

Culture

የአየር ንብረት ለውጥ በአውሮፓ ላይ የሚያሳየው ተፅዕኖ እና ሊለካ የሚችሉ ውጤቶቹ

Culture

የአውሮፓ ባህላዊ በዓላት፡ ከክርስቲያናዊ እስከ ጥንታዊ አርበኞች በዓል