ዲሞክራሲ ታሪክ፡ ከጥንታዊ ግሪክ እስከ ዘመናዊ ኢትዮጵያ ያለው መንገድ

መግቢያ፡ የሕዝብ መሪወች ጥንታዊ ፍልስፍና

የዲሞክራሲ ጽንሰ-ሐሳብ የሰው ልጅ ታሪክ አብሮ የዛረው አስደናቂ ሀሣዊ ነው። ዛሬ በምድር ላይ ከሚገኙ አገራት መካከል በይፋ እንደ ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት የሚመሩት ቁጥራቸው ከፍተኛ ቢሆንም፣ ይህ ሥርዓት ቀጣይነት ያለው ፈተናና ለውጥ ውስጥ የሚገኝ ነው። ይህ ሙሉ ጉዳይ በአቴንስ ከተማ የተነሳው ቀላል ጽንሰ-ሐሳብ አይደለም፤ የተለያዩ ባህሎች፣ ሀገራት እና ህዝቦች በመተግበሪያው ላይ ያደረጉት የማስተካከያ ሂደት ነው። ይህ ጽሑፍ የዲሞክራሲያዊ ሀሳብ ከጥንታዊ መነሻዎቹ አግኝቶ በዘመናዊው ዓለም እስከደረሰበት ድረስ ያለውን ረጅም እና ውስብስብ ጉዞ ይከታተላል፣ በተለይም በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ አገራት ላይ በማተኮር።

ጥንታዊ መነሻዎች፡ ግሪክ እና ሮም

ቃሉ ራሱ ከጥንታዊ ግሪክ ቋንቋ የመጣ ነው፤ ዴሞስ (dēmos) ማለት “ሕዝብ” ሲሆን ክራቶስ (kratos) ደግሞ “ሥልጣን” ወይም “መግዛት” ማለት ነው። ሆኖም ግን፣ በአቴናውያን የሚገኘው ቀጥተኛ ዲሞክራሲ ከ 5ኛው ክፍለ ዘመን በክላይስቴኔስ እና በኋላ በፔሪክሌስ የተሻሻለው ከዘመናዊው ጽንሰ-ሐሳብ በጣም የሚለየው ነበር። የመራት መብት የነበረው ነጻ ወንዶች ዜጎች ብቻ ሲሆኑ፣ ወንዶች ህዝብ በወሳኝ ጉዳዮች ላይ በቀጥታ የሚወስኑበት የህዝብ ጉባኤ (Ecclesia) ይኖር ነበር። ይህ ሥርዓት በሶፍስትስ እንደ ሶክራጠስ እና ተማሪው ፕላቶ ያሉ ጠበብት በኃይል ይቃወሙት ነበር፣ እነሱ ዲሞክራሲን እንደ ሕዝብ ስሜት የሚገዛ አስተሳሰብ ይመለከቱት ነበር።

የሮማውያን ሪፐብሊክ

የሮማን ሪፐብሊክ (509 ከክርስቶስ ልደት በፊት እስከ 27 ከክርስቶስ ልደት በፊት) የግሪክ ሞዴል ላይ ተመስርቶ ነገር ግን የተለየ ውስብስብ የመንግሥት ሥርዓት አቀረበ። ከሴኔት (የመኳንንት ምክር ቤት) እና ከተለያዩ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶች ጋር የሚገናኙ የተወሰኑ መሪወች (ኮንሱሎች) ይኖሩ ነበር። ይህ የተዋሕዶ ሥርዓት (Mixed Constitution) በፈላስፋ ፖሊቢየስ ተገልጧል፣ እሱም የንጉሣዊ፣ የገበሬ እና የዲሞክራሲያዊ አካላት ጥምረት አስፈላጊ እንደሆነ ያምን ነበር። ሆኖም፣ የሮም ስፋት እና ውስብስብነት ቀጥተኛ የአቴናውያን ሞዴል እንዲሳካ አልፈቀደም፣ በመጨረሻም ወደ ኢምፔራቶር ኦግስተስ አገዛዝ የተሸጋገረ ሲሆን ይህም የሪፐብሊክ ጊዜ አብቅቷል።

መካከለኛ ዘመን እና የገዢ ሥርዓቶች

ከሮም ውድቀት በኋላ፣ በአውሮፓ የዲሞክራሲያዊ ሀሳብ በተለይ በቫይኪንጎች በአይስላንድ የተመሰረተው አልጢንግ (Alþingi) (የሚጀምረው በ 930 ዓ.ም.) እና በአንዳንድ የጣሊያን ከተማ-ሀገራት እንደ ፍሎረንስ እና ቬኒስ በተወሰነ ደረጃ ብቻ ቀጠለ። በአብዛኛው ዓለም ግን፣ የመሪወች ሥርዓት በፌውዳሊዝም፣ በሞናርኪ እና በኢምፓየሮች የተሾሙ ነበር። በኢትዮጵያ፣ የአክሱም መንግሥት እና ቀጥሎ የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት የንጉሣዊ እና የገዢ ሥርዓትን አቀረቡ፣ ምንም እንኳን በአካባቢ ደረጃ እንደ ሸምበቆ ስርዓት ያሉ የራስ-ገዝ ሥርዓቶች ቢኖሩም።

የማግና ካርታ እና የሕግ ከፍተኛነት

አንድ አስፈላጊ ግንባታ በ 1215 ዓ.ም. በእንግሊዝ የተፈረመው የማግና ካርታ (Magna Carta) ነበር። ይህ ሰነድ የገዥውን ሥልጣን የሚገድብ የመጀመሪያዎቹ ሰነዶች አንዱ ሲሆን፣ ንጉሱ እንኳን በሕግ ሥር እንደሚገዛ የሚያረጋግጥ ነበር። ይህ ፅንሰ-ሀሳብ የሕግ ከፍተኛነት (Rule of Law) ለዘመናዊ ዲሞክራሲያዊ ሥርዓቶች መሠረት ሆኖ አገልግሏል።

ዘመናዊ ዲሞክራሲ ልዕለ መጽሐፍት እና አብዮቶች

የ 17ኛው እና 18ኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ እና በ የማህበራዊ አዲስ አቀራረብ አምጥቷል። የጆን ሎክ (1632-1704) የሁለተኛ የመንግሥት ጽሑፍ የመንግሥት ሥልጣን ከሕዝብ ተስማሚነት የሚመጣ እንደሆነ አብራርቷል። የፈረንሳይ አብዮት (1789-1799) በየሰው እና የዜጋ መብቶች አዋጅ የተገለጸውን ፅንሰ-ሀሳብ በሃይል አስገባ። በተመሳሳይ፣ የአሜሪካ አብዮት (1775-1783) የአሜሪካ ነጻነት አዋጅ (1776) እና የአሜሪካ ሕገ መንግሥት (1787) በፈጠረው የፌዴራል ሪፐብሊክ ውስጥ የሕዝብ ሥልጣንን እና የሥልጣን መከፋፈልን አረጋገጠ።

የ 19ኛው እና 20ኛው ክፍለ ዘመን ማስፋፋት

የ 19ኛው ክፍለ ዘመን የሰሜን አሜሪካ እና በእንግሊዝ እንደ የምርጫ ማስተላለፊያ ሕግ 1832 ያሉ ሕጎች በመገኘታቸው የምርጫ መብት ማስፋፋትን አይቷል። የ 20ኛው ክፍለ ዘመን ደግሞ ሁለት ግሎባል ጦርነቶች፣ የፋሺስት እና ኮሙኒስት አገዛዞች ተነሳሽነት እና በመጨረሻም የሰላማዊ ሽግግር እና የሕገ-መንግሥታዊ ሪፐብሊኮች መመስረት አይቷል። የሕብረተሰብ ደህንነት (Welfare State) ፅንሰ-ሀሳብ በጀርመን በኦቶ ቮን ቢስማርክ እና በኋላ በእንግሊዝ በዊሊያም ቤቨሪጅ ተግባራዊ ሆኖ ተዘርዝሯል።

የዲሞክራሲ ሞዴሎች በዓለም ዙሪያ

ዘመናዊ ዲሞክራሲ አንድ ወጥ አይደለም። በተለያዩ ባህሎች እና ታሪኮች ላይ ተመስርቶ የተለያዩ ቅርጾችን ይዟል።

የዌስትሚኒስተር ሞዴል (ዩናይትድ ኪንግደም)

ይህ በእንግሊዝ የተፈጠረው ሞዴል በምክር ቤት (የሕዝብ ተወካዮች) እና በላይኛ ምክር ቤት (የሎርድስ ምክር ቤት/ሴኔት) መካከል ያለውን ግንኙነት ያብራራል። የጠቅላይ ሚኒስትር ከተቀመጠው ፓርቲ መሪ ይሆናል። ይህ ሞዴል በካናዳ፣ አውስትራሊያ እና ህንድ ያሉ አገራት ተከትለዋል።

ፕሬዝዳንታዊ ሪፐብሊክ (አሜሪካ)

በአሜሪካ ሕገ መንግሥት የተገለጸው ይህ ሞዴል በፕሬዝዳንት (የፀረ-አገር እና የመንግሥት ሊቀ መንበር)፣ በኮንግረስ (ሕግ አውጪ) እና በየፌዴራል ፍርድ ቤቶች (ፍትሕ) መካከል ጠንካራ የሥልጣን መከፋፈልን ያቀፈ ነው። ይህ ሞዴል በኒጄሪያ፣ ኬንያ እና ብራዚል ተስማምቷል።

ኮንሰኒሽናል ዲሞክራሲ (ስዊዘርላንድ)

ስዊዘርላንድ በተለይ የሚታወቀው ለፌዴራል ምክር ቤት ቀጥተኛ የሕዝብ ተሳትፎ በሚፈቅድበት በህዝበ ውሳኔ (Referendum) እና በህዝበ ቃል (Initiative) ሥርዓቱ ነው። ይህ የቀጥተኛ ዲሞክራሲ አለመሆን ነው።

የአንድ ፓርቲ ግዛት ሞዴሎች

አንዳንድ አገራት እንደ ሲንጋፖር (በየሕዝብ ድርጅት ፓርቲ የሚመራ) ወይም በታሪክ የነበሩት እንደ ሜክሲኮ (በሰብዓዊ አብዮት ኢንስቲትዩሽናል ፓርቲ) የአንድ ፓርቲ የመሪነት ሞዴልን ተጠቅመዋል፣ ይህም በውስጣቸው ዲሞክራሲያዊ ምርጫዎች ቢኖሩም የፖለቲካ ሥርዓቱ በአንድ ፓርቲ ተቆጣጠረ።

የአፍሪካ አገራት ዲሞክራሲያዊ ጉዞ

አፍሪካ የዲሞክራሲ ታሪክ ውስብስብ ነው። ከኮሎኒያሊዝም ነጻነት ከተቀዳጀ በኋላ በ 1960ዎቹ እና 1970ዎቹ ዓ.ም. ብዙ አገራት ከአንድ-ፓርቲ ስርዓት ወይም ወታደራዊ አገዛዞች በታች ተገኙ። የሰላማዊ ሽግግር እና የሕገ-መንግሥታዊ ሪፐብሊኮች ዘመን በ 1990ዎቹ አጋጣሚ ጀመረ።

ምሳሌዎች እና ፈተናዎች

• ጋና፡ በአፍሪካ ውስጥ የዲሞክራሲ
  

  ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM

  This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.

  PHASE COMPLETED

  The analysis continues.

  Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.

  CALIBRATE (GAME) NEXT INTELLIGENCE

  Related Intelligence

  Foundations

  የደቡብ እስያ ቋንቋዎች እንዴት ይሰራሉ እና በጣም የተለያዩ የሆኑት ለምንድን ነው?

  Foundations

  የአፍሪካ ጥንታዊ ሥልጣኔዎች፡ ዛሬም የምንጠቀማቸው ፈጠራዎቻቸው እና ቅርሶቻቸው