ገለልተኛ ጋዜጠኝነት፡ ታሪክ፣ ጠቀሜታ እና በኢትዮጵያ እና በዓለም የተለያዩ ሀገራት ውስጥ ያለው ሁኔታ

መግቢያ፡ ጋዜጠኝነት ማለት ምን ማለት ነው?

ገለልተኛ ጋዜጠኝነት የሚለው ጽንሰ ሐሳብ በዘመናዊው ዓለም ውስጥ የዴሞክራሲ ስርዓት መሰረታዊ ዓምድ ነው። ይህ የመረጃ ማሰራጨትን ከማንኛውም የፖለቲካ፣ የንግድ፣ የሃይማኖት ወይም የመንግስት ጫና ነፃ ሆኖ የማከናወን ሂደት ነው። በቀላል አነጋገር፣ የሚከተሉትን መርሆች የሚከተል ጋዜጠኝነት ነው፡ ትክክለኛነት፣ ሙሉ በሙሉ ያልተዛባ ሪፖርት፣ ለሁሉም አገር አቀፍ እና አለም አቀፍ ዜጎች የሚገኝ መረጃ፣ እና ለሃይማኖት፣ ለብሔር ወይም ለፖለቲካ ያልተዘነጋ የሆነ አመለካከት። ይህ ጽሁፍ የገለልተኛ ጋዜጠኝነትን ታሪካዊ መሠረት፣ በዓለም አቀፍ ደረጃ ያለውን ጠቀሜታ እና በኢትዮጵያ እና በሌሎች ሀገራት ውስጥ ያለውን ሁኔታ በሙሉ ያብራራል።

የገለልተኛ ጋዜጠኝነት ታሪካዊ መነሻ

የገለልተኛ ጋዜጠኝነት ሀሳብ በ17ኛው እና በ18ኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ ከተነሱት የፈላስፋዊ እና የፖለቲካዊ አብዮቶች ጋር በቅርበት የተሳሰረ ነው። የጆን ሊሎከ እና የሞንቴስኩ ያሉ ሐሳብ አቀራረቦች ለግለሰብ ነፃነት እና ለመግለጫ ነፃነት ያለውን ግዴታ አጽንዖት ሰጥተዋል። የየአሜሪካ አብዮት (1775-1783) እና የፈረንሳይ አብዮት (1789) በመንግስት ላይ የሕዝብ ቁጥጥር እና የመገለጥ ነፃነት ሀሳቦችን አጠናክረዋል።

የመጀመሪያዎቹ ጋዜጦች እና ታሪካዊ ምሳሌዎች

የመጀመሪያው ዘመናዊ ጋዜጣ በ1605 በስትራስበርግ የታተመው “ሬላቲዮን” ተብሎ የሚጠራ ነበር። ነገር ግን የገለልተኛ ጋዜጠኝነት ምልክት ተደርጎ የሚቆጠረው የ“ዘ ቴስትሞኒ” ጋዜጣ በ1785 በሎንዶን በጆን ዋልተር መስራችነት መታተሙ ነው። ይህ ጋዜጣ ከፖለቲካዊ ፓርቲዎች ተፅዕኖ ነፃ እንደሆነ በግልጽ አስታውቋል። በ19ኛው ክፍለ ዘመን፣ በዩናይትድ ስቴትስ፣ እንደ “ዘ ኒው ዮርክ ታይምስ” እና “ዘ ዋሽንግተን ፖስት” ያሉ ጋዜጦች የገለልተኛ ሪፖርት ልማድን አጠናክረዋል።

ገለልተኛ ጋዜጠኝነት ለህብረተሰብ ያለው ጠቀሜታ

ገለልተኛ ጋዜጠኝነት የዴሞክራሲያዊ ህብረተሰብ ልብ እና አንጎል ነው። ጠቀሜታው በሚከተሉት መንገዶች ይታያል፡

• የመንግስት ቁጥጥርና ሂደት ተጠያቂነት፡ በዋተርጌት ነገር (1972-1974) የቦብ ዎድዋርድ እና ካርል በርንስታይን በ“ዘ ዋሽንግተን ፖስት” ያደረጉት ሪፖርት የገለልተኛ ጋዜጠኝነት ኃይል የሚያሳይ ክሊሲክ ምሳሌ ነው።
• ማኅበራዊ ኢንጂነሪንግ፡ በ19ኛው ክፍለ ዘመን የቻርልስ ዲከንስ የሥራ አስኪያጅ ሁኔታ በተመለከተ የጽሑፍ ሥራዎች እና በ20ኛው ክፍለ ዘመን የኡፕተን ሲንክሌር የ“ዘ ጀንግል ሆቴል” (1959) የሚባለው የምርመራ ሪፖርት ለህግ ማዕቀፍ ለውጥ አስተዋጽኦ አድርጓል።
• የግጭት እና የጦርነት ሪፖርት፡ በቪየትናም ጦርነት ወቅት የ“ዘ ኒው ዮርክ ታይምስ” የሚሆኑ ሄንሪ ካርኔር እና ሻልማን ሞርሴት ያቀረቡት ሪፖርት የአሜሪካውን ህዝብ አስተያየት በመቀየር ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል።
• የኢኮኖሚ እና የንግድ ወንጀል መጋለጥ፡ በ2007-2008 የዓለም አቀፍ ፋይናንስ ቀውስ እና የኢንሮን ኩባንያ ወንጀል የተጋለጡት በ“ዘ ዋል ስትሪት ጆርናል” እና በ“ዘ ኒው ዮርክ ታይምስ” ያሉ ጋዜጠኞች ነበሩ።

ዓለም አቀፍ ህጎች እና መመሪያዎች

ገለልተኛ ጋዜጠኝነት በብዙ ዓለም አቀፍ ሰነዶች ውስጥ እንደ መሰረታዊ የሰብዓዊ መብት ተደንግጓል። ከነዚህም ውስጥ፡

• የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የሰብዓዊ መብቶች ሕገ መንግስት (1948)፣ አንቀጽ 19፡ “ማንኛውም ሰው… ሀሳቡን የመግለጽ ነፃነት ይኖረዋል።”
• የአፍሪካ ሕብረት የሰብዓዊ መብቶችና ሕዝቦች ቻርተር (1981)።
• የአውሮፓ ምክር ቤት የመግለጫ ነፃነት ሕግ።

በተጨማሪም፣ እንደ ሪፖርተሮች ያለ ድንበር (Reporters Without Borders – RSF) እና ዓለም አቀፍ የጋዜጠኞች ጥበቃ ተቋም (International Federation of Journalists – IFJ) ያሉ ድርጅቶች የጋዜጠኞችን ደህንነት ይከታተላሉ እና የጋዜጠኞችን ነፃነት ደረጃ በዓመታዊ ኢንዴክስ ያስቀምጣሉ።

የገለልተኛ ጋዜጠኝነት በኢትዮጵያ ታሪክ እና አሁን ያለው ሁኔታ

የኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ታሪክ ውስብስብ እና በርካታ ደረጃዎችን ያልፋል።

ቀደምት ዘመን (19ኛ ክፍለ ዘመን – 1974)

የኢትዮጵያ የመጀመሪያ ጋዜጣ “አይማርያ” በ1890 በዓፄ ምኒልክ ዘመን ተተከለ። በዚህ ወቅት ጋዜጦች በአብዛኛው የመንግስት ድርጅቶች ነበሩ። በንጉሠ ነገሥቱ ሀይለ ሥላሴ ዘመን እንደ “አዲስ ዘመን” ያሉ ጋዜጦች ተከፈቱ፤ ነገር ግን ጋዜጠኞች በብሔራዊ ደህንነት ህግ እና በሌሎች የማስገደድ ዘዴዎች ይገደዱ ነበር።

ደርግ አገዛዝ (1974-1991)

በደርግ ወቅት ሁሉም የመገናኛ ብዙሃን በመንግስት በቀጥታ ተቆጣጠሩ። የኢትዮጵያ ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን እና የኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት (ENA) ብቸኛው የመረጃ ምንጭ ነበሩ። ማንኛውም የመንግስት ፖሊሲ የሚቃወም ጋዜጠኛ በከባድ ይቀጣ ነበር።

የኢህአዴግ/የቀድሞው መንግስት ዘመን (1991-2018)

ከ1991 በኋላ የግል ጋዜጦች እና ሬዲዮ ጣቢያዎች መክፈታቸው ጀመረ። እንደ “ማዕከል”፣ “አዲስ አድማስ”፣ “ኢትዮጵያ” (ጋዜጣ)፣ “ፎርታን” እና “ሪፖርተር” ያሉ ጋዜጦች ተከፈቱ። ነገር ግን በ2005 የምርጫ ተከትሎ በርካታ ጋዜጠኞች እንደ ሰለሞን ነጋር፣ ዋብረር መኮንን፣ እስክንድር ነጋስት እና በርካታ ሌሎች ታሰሩ። በ2009 የሚዲያ ህግ በተለይም የማስፈራሪያ አንቀጾች በጣም ተቃውሞ አጋጥሞታል። የኢትዮጵያ ጋዜጠኞች ማህበር (EPAJA) በዚህ ወቅት ተቋቁሞ ነበር።

የህወሓት/ኢህአዴግ ዘመን እና የአብይ አህመድ የፕሬዝዳንትነት ዘመን (ከ2018 ጀምሮ)

በ2018 የዶ/ር አብይ አህመድ መምጣት ጋር ብዙ የፖለቲካ እስረኞች እና ጋዜጠኞች ተፈቱ። እንደ ኢሳት ቲቪ እና ኦኤምኤን ቲቪ ያሉ የተከለከሉ የሚዲያ ተቋማት እንደገና መስራት ጀመሩ። ነገር ግን፣ በተለይም ከ2020 የትግራይ ጦርነት ጀምሮ የጋዜጠኞች ሥራ እንደገና ተጨማሪ ችግሮች አጋጥሟቸዋል። በ2021 የዓለም አቀፍ የጋዜጠኞች ጥበቃ ተቋም ኢትዮጵያን በዓለም ላይ ከጋዜጠኞች በሚገደሉባቸው ሀገራት መካከል አስቀምጧል። የዶ/ር መስፍን ወ/ጊዮርጊስ እና የየማን ደሳለኝ ሁኔታዎች በዚህ ወቅት ትልቅ ትኩረት ያገኙ ናቸው።

የገለልተኛ ጋዜጠኝነት በዓለም ዙሪያ ያለው ሁኔታ፡ ምሳሌዎች

የገለልተኛ ጋዜጠኝነት ሁኔታ በዓለም ዙሪያ በጣም የተለያየ ነው። ከፍተኛ ደረጃ ላይ ያሉ ሀገራት እና በጣም ችግር ያለባቸው ሀገራት አሉ።

ከፍተኛ ደረጃ ላይ ያሉ ሀገራት (ምሳሌዎች)

• ኖርዌይ፡ በሪፖርተሮች ያለ ድንበር ዓለም አቀፍ የጋዜጠኞች ነፃነት ኢንዴክስ ላይ በተደጋጋሚ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል። የኖርዌይ ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን (NRK) የግል ጋዜጠኝነት ምሳሌ ነው።
• ፊንላንድ፡ የ“የሌስ” ጋዜጣ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚያውቀው ገለልተኛ ጋዜጣ ነው።
• ጀርመን፡ የ“ደር ስፒግል” እና “ዚድደውቸ ዚትንግ” ያሉ ጋዜጦች በጥልቀት ያለ የምርመራ ሪፖርት ይታወቃሉ።

በጣም ችግር ያለባቸው ሀገራት (ምሳሌዎች)

• ሩሲያ፡ ከብዙ ዓመታት በፊት እንደ “ኖቫያ ጋዜታ” እና “ኢዞስቲያ” ያሉ ገለልተኛ ጋዜጦች ተዘጉ። የአና ቦሊትኮቭስካያ እና
  

  ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM

  This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.

  PHASE COMPLETED

  The analysis continues.

  Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.

  CALIBRATE (GAME) NEXT INTELLIGENCE

  Related Intelligence

  Foundations

  የደቡብ እስያ ቋንቋዎች እንዴት ይሰራሉ እና በጣም የተለያዩ የሆኑት ለምንድን ነው?

  Foundations

  የአፍሪካ ጥንታዊ ሥልጣኔዎች፡ ዛሬም የምንጠቀማቸው ፈጠራዎቻቸው እና ቅርሶቻቸው