መግቢያ፡ አዕምሮን ከማሽን ጋር ማገናኘት
የአዕምሮ-ኮምፒዩተር በይነገጽ (Brain-Computer Interface – BCI) በሰው ልጅ አዕምሮ እና የውጭ መሣሪያ (ኮምፒዩተር፣ ሮቦት፣ ማሽን) መካከል ቀጥተኛ መግንኙነት የሚፈጥር ቴክኖሎጂ ነው። ይህ ቴክኖሎጂ የአዕምሯዊ እንቅስቃሴዎችን (እሳት) የሚተነብን ሲሆን ወደ ትዕዛዞች የሚተረጎም ሲሆን ይህም ደግሞ የውጭ ዓለምን ለመቆጣጠር ያገለግላል። የመጀመሪያዎቹ ጥናቶች በዩኒቨርሲቲ ኦፍ ካሊፎርኒያ በሎስ አንጀለስ (UCLA) በጃክ ዊላል በ1970ዎቹ የተካሄዱ ቢሆንም፣ በአሁኑ ጊዜ ይህ መስክ በኤሎን ማስክ የኒውራሊንክ፣ በማርክ ዘከርበርግ የሜታ (የድሮ ፌይስቡክ) እና በሲንክሮን ያሉ ድርጅቶች በፍጥነት እየተሻሻለ ይገኛል።
የBCI ዓይነቶች እና የሥራ ሂደት
የBCI ስርዓቶች በሚጠቀሙበት የቴክኖሎጂ ዘዴ ላይ በመመርኮዝ ይከፈላሉ። አንደኛው የመልበስ የማይችል (Invasive) BCI ነው፣ ይህም በቀጥታ በአዕምሮ ውስጥ ወይም በነርቭ ክፍሎች ላይ ኤሌክትሮዶችን የሚያስቀምጥ። ሁለተኛው የመልበስ የሚችል (Non-invasive) BCI ነው፣ ይህም ከራስ ጡንቻ ውጭ ቆርቆሮን በመጠቀም የአዕምሯዊ ምልክቶችን የሚያነብ።
1. መልበስ የማይችል (Invasive) BCI
ይህ ዘዴ በጣም ከፍተኛ የሆነ የምልክት ጥራት ይሰጣል። ምሳሌዎችም ኢንትራኮርቲካል ኤሌክትሮዶች እና ስቴሬዮታክሲክ ኤሌክትሮዶች ናቸው። የሲንክሮን ድርጅት የስቴንትሮድ የሚባለውን መሣሪያ እያዘጋጀ ይገኛል፣ ይህም በደም ቧንቧዎች ውስጥ በመግባት ወደ አዕምሮ የሚደርስ እና የከፍተኛ ጥራት ምልክት የሚሰጥ ነው።
2. መልበስ የሚችል (Non-invasive) BCI
ይህ ዘዴ በጣም ደህንነቱ የተጠበቀ ሲሆን የምልክቱ ጥራት ግን ዝቅተኛ ነው። በኤሌክትሮኤንሴፋሎግራፊ (EEG) ላይ የተመሰረተ ነው። የኔቭራሊንክ የቴስላ እና የኤምአይቲ እና ሄልዝሴንተር ቴክኖሎጂስ የሚሉ ድርጅቶች በዚህ መስክ ላይ እየሰሩ ይገኛሉ።
የዓለም አተገባበር እና ምሳሌዎች
የBCI ቴክኖሎጂ በተለያዩ የዓለም ክፍሎች በጤና፣ በመማር፣ በኢንዱስትሪ እና በመዝናኛ መስኮች እየተጠቀመ ይገኛል።
በጤና መስክ
በስዊዘርላንድ የዌፕ ቴክኖሎጂስ ድርጅት የኢኤምቢኤሲአይ ቴክኖሎጂን በመጠቀም ለኤምዮትሮፊክ ላተራል ስክለሮሲስ (ALS) ህመም ለሚያጋጥማቸው ሰዎች የመግባባት ችሎታ እንዲመለስ ያደርጋል። በአሜሪካ የዩኒቨርሲቲ ኦፍ ፒትስበርግ ሜዲካል ሴንተር የኦፕንBCI ፕሮጀክትን በመጠቀም ሰዎች የኮምፒዩተር ኩርሶርን በአዕምሯቸው ብቻ ማንቀሳቀስ እንደሚችሉ አሳይተዋል።
በትምህርት እና ምርምር
በፈረንሳይ የኢንሪያ የሚባለው የመንግስት ምርምር ተቋም በኤክስትራክራኒያል BCI ላይ ከፍተኛ ምርምር እያካሄደ ይገኛል። በሲንጋፖር የሲንጋፖር ዩኒቨርሲቲ ኦፍ ቴክኖሎጂ እና ዲዛይን (SUTD) በመማር ሂደት ውስጥ የአዕምሮ እንቅስቃሴን ለመከታተል የBCI ቴክኖሎጂን እያጠና ይገኛል።
በኢንዱስትሪ እና መከላከያ
የቻይና የቻይና ኤሮስፔስ ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ ኮርፖሬሽን (CASC) የሲንጂዳን ፕሮጀክትን በመከታተል የጦር መንጃዎችን በአዕምሮ ለመቆጣጠር ያጥናል። የሩሲያ የፋውንዴሽን ፎር ኤድቫንስድ ምርምር (FPI) በኒውሮኮም ፕሮጀክት ላይ በመስራት ላይ ይገኛል።
በአፍሪካ እና በኢትዮጵያ ያለው ሁኔታ እና እድገት
በአፍሪካ ውስጥ የBCI ምርምር እና አተገባበር በመነሳት ላይ ቢሆንም፣ አስፈላጊ የሆኑ ምርምሮች እየተካሄዱ ይገኛሉ። በደቡብ አፍሪካ፣ የዌስትርን ኬፕ ዩኒቨርሲቲ እና የዩኒቨርሲቲ ኦፍ ዌስትርን ኬፕ በኤሌክትሮኤንሴፋሎግራፊ (EEG) ላይ የተመሰረቱ ምርምሮችን ያካሂዳሉ። በ
በኢትዮጵያ ያለው እድገት
በኢትዮጵያ የBCI ምርምር በጣም አዲስ መስክ ቢሆንም፣ የሚከተሉት ሁኔታዎች እድገትን ያመላክታሉ፡
- አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ (አአዩ)፡ በኢንስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂ (አአዩ-ኢኦቴ) እና በፋኩልቲ ኦፍ ሳይንስ ውስጥ የባዮሜዲካል ምህንድስና እና የኮምፒዩተር ሳይንስ ተማሪዎች መሰረታዊ የሆኑ የምርምር ፕሮጀክቶችን በEEG እና በማሽን ማሰብ (Machine Learning) ላይ እያካሄዱ ይገኛሉ።
- ባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ (ባዩ)፡ በፋኩልቲ ኦፍ ኮምፒዩተር ሳይንስ እና ምህንድስና የአርቴፊሻል ኢንተሊጀንስ እና የሰውነት ክፍሎች መስተጋብር (Human-Computer Interaction) ኮርሶች ውስጥ BCI እንደ የምርምር ርዕሰ ጉዳይ ይገኛል።
- ኢትዮጵያ ሳይንስስ እና ቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩት (ኢሳቴ)፡ በባዮቴክኖሎጂ እና በመረጃ ቴክኖሎጂ ዘርፎች ውስጥ የሚያደርገው ምርምር ለወደፊቱ የBCI ጥናት መሠረት ሊሆን ይችላል።
- ጤና መስክ፡ በባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ሆስፒታል እና በ
የBCI ዋና ዋና ተግባራት እና መተግበሪያዎች
| የመተግበሪያ መስክ | የተግባር ስም | ምሳሌ/ድርጅት | የሚያገለግለው ህዝብ |
|---|---|---|---|
| መልሶ ማለት (Rehabilitation) | ከፍተኛ የአካል ጉዳት ላለው ድጋፍ | የዌፕ ቴክኖሎጂስ ኢኤምቢኤምሲአይ | የአንገት ቁርጭምጭሚት፣ ALS ህመምተኞች |
| መግባባት (Communication) | የአዕምሮ ጽሑፍ አዘጋጅ (Brain Typing) | የሜታ የሲልኮን ቫሊ ፕሮጀክት | ንግግር ለማድረግ የማይችሉ ሰዎች |
| እንቅስቃሴ መልሶ ማለት (Motor Recovery) | ኤክዝስኬለቶን (Exoskeleton) መቆጣጠር | የፈረንሳይ ክላስ ኤሊያ ድርጅት | የእግር ስነ-ስርዓት ጉዳት ያለባቸው ሰዎች |
| የአዕምሮ ጤና (Mental Health) | ኒውሮፊድባክ (Neurofeedback) | መንደር ሳይንስ እና ክላራሲቲ የሚሉ መተግበሪያዎች | ADHD፣ ተጨናንቆ መተማመን ህመምተኞች |
| ትምህርት እና ምርምር | የአዕምሮ ትኩረት መከታተል | የሲንጋፖር SUTD ምርምር | ተማሪዎች፣ ምርምር ተመራማሪዎች |
| መዝናኛ እና ጨዋታ | የቪዲዮ ጨዋታ መቆጣጠር | ኒውሮስኬፕ እና ኮንትሮል ላብስ ድርጅቶች | ጨዋታ ተጫዋቾች |
የሚጋጩ ጉዳዮች፣ ስነ-ምግባር እና የግል ጥበቃ
የBCI ቴክኖሎጂ ከፍ ባለ አቅም ያለው ቢሆንም፣ ከፍተኛ የስነ-ምግባር እና የግል ጥበቃ ስጋቶችን ያስከትላል። የዩኒቨርሲቲ ኦፍ ዌስትርን ኦስትራሊያ የሚለው የምርምር ተቋም በዚህ መስክ ላይ ብዙ ጥናት አድርጓል። ዋና ዋና ስጋቶቹ፡
- የግል ማስተላለፊያ ጥበቃ፡ የአዕምሯችን ውሂብ የሚሰበስበው ማን ነው? ለምን ዓላማ ነው? ይህ ውሂብ እንዴት ይከላከላል? የአውሮፓ ህብረት የጂዲፒአር ህግ እንደዚህ አይነት የሰውነት ውሂብን እንደ ልዩ የግል ውሂብ ይወስደዋል።
- የአዕምሮ ነፃነት (Cognitive Liberty)፡ የአንድ ሰው አዕምሮ ከውጭ ተጽዕኖ ነፃ የመሆን መብት። የኒውሮራይትስ ኢንተርናሽናል የሚለው ድርጅት በዚህ ስነ-ምግባራዊ ጉዳይ ላይ ያተኩራል።
- የማህበራዊ እኩልነት፡ ይህ ውድ ቴክኖሎጂ የሚገኘው ለባለጸጎች ብቻ ከሆነ፣ የማህበራዊ ክፍፍል ያሳድጋል።
- የደህንነት እና የጸጥታ ስጋት፡ የBCI ስርዓቶች ሊጠፉ ወይም ሊዘጉ ይችላሉ? የዩኒቨርሲቲ ኦፍ ኦክስፎርድ የፉቹር ኦፍ ሃውማኒቲ ኢንስቲትዩት እንደዚህ አይነት ስጋቶችን ያጠናል።
የወደፊቱ አቅጣጫዎች እና ተስፋዎች
የወደፊቱ BCI ቴክኖሎጂ ወደ ሁለት ዋና አቅጣጫዎች እየተሻሻለ ይገኛል። አንደኛው የአርቴፊሻል ኢንተሊጀንስ (AI) እና BCI ውህደት ነው። የደፕ ሚንድ (DeepMind) የአልፋጎ የሚለውን AI የፈጠረ ድርጅት ነው። ሁለተኛው ደግሞ የኒውሮፕሮስቴቲክስ (Neuroprosthetics) ነው፣ ይህም የጠፉ የአካል ክፍሎችን ወይም የነርቭ ተግባሮችን ለመተካት የሚያገለግል ነው።
በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ውስጥ፣ የወደፊቱ ተስፋ በሚከተሉት መሰረቶች ላይ የተመሰረተ ነ
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.