የቫክሲን አሰራር እና አሠራራቸው በላቲን አሜሪካ፡ ሙሉ መመሪያ

መግቢያ፡ የቫክሲን ጥበቃ በላቲን አሜሪካ ውስጥ ያለው ታሪክ እና ጠቀሜታ

ቫክሲን የዘመናዊ ሕክምና ትልቁ ስኬቶች አንዱ ሲሆን በምድር ላይ በየዓመቱ የሚሞቱትን ሚሊዮኖች ሕይወት የሚያድን ነው። በላቲን አሜሪካ ክልል፣ ከሜክሲኮ እስከ አርጀንቲና እና ከብራዚል እስከ ቺሊ ድረስ፣ የቫክሲን ልማት፣ ማምረት እና ስርጭት የሕዝብ ጤና ተቋማት ዋነኛ ትኩረት ነው። ይህ ክልል በታሪክ ውስጥ የተለያዩ የተዋጣሉ በሽታዎችን በመቋቋም ረገድ አስደናቂ ልምድ አለው፤ ከእነዚህም ውስጥ አንዱ በየአለም ጤና ድርጅት (WHO) እና በፓናሜሪካን የጤና ድርጅት (PAHO) አማካኝነት የተካሄደውን የዓለምን የሱፋ በሽታ ማስወገድ ፕሮግራም ነው። ይህ ጽሑፍ የቫክሲን ሳይንሳዊ መሠረት፣ የሚሰሩበትን ዘዴ፣ እንዲሁም በላቲን አሜሪካ ውስጥ ያለውን ልዩ የምርምር፣ የማምረቻ እና የስርጭት ሥርዓት በሙሉ ያብራራል።

የቫክሲን መሰረታዊ ሥራ እንዴት እንደሚሰራ

ቫክሲን የሰውነት ተቋም ከመጀመሪያ ወደ አንድ በሽታ እንዳይጋለጥ በማድረግ የሚሰራ ነው። ይህን የሚያደርገው የሰውነትን በተፈጥሮ የሚከላከል ስርዓት (Immune System) በአደገኛ ማይክሮቦች ሳይሆን በደህንነቱ በተጠበቀ መንገድ በመጋለጥ ነው። ቫክሲኑ የበሽታውን ፀረ አካል (Antigen) ወይም የተዋጠ ማይክሮብን በአካል ውስጥ ያስተዋውቃል። ይህ ሰውነት ፀረ አካላት (Antibodies) እና ተላላፊ ሴሎች (Memory T-cells and B-cells) እንዲፈጥር ያደርገዋል። የተፈጠሩት ተላላፊ ሴሎች ለረጅም ጊዜ (ዓመታት ወይም ህይወት ድረስ) በሰውነት ውስጥ ይቆያሉ። ከዚያ በኋላ እውነተኛው በሽታ ሲያስገባ ይህ ተላላፊ ሴሎች በፍጥነት ያውቃሉ እና ኃይለኛ የፀረ አካላት ምርትን በመጀመር በሽታውን ከመጠን በላይ ከመዳብ ወይም ከመጠነኛ ምልክቶች ጋር እንዲያልፍ ያደርጋሉ።

የቫክሲን ዋና ዋና ዓይነቶች

በላቲን አሜሪካ እንደሌላው ዓለም የተለያዩ የቫክሲን ዓይነቶች ጥቅም ላይ ይውላሉ፡

• ህያው ነገር የተዋጠ ቫክሲን (Live-attenuated vaccines)፡ የበሽታውን ማይክሮብ በላብራቶሪ በማድረቅ የተዋጠ እና የማያስከትል ሆኖ የሚሰጥ። ምሳሌ፡ የMMR (የአባባስ፣ የጀርባ እና የሩቢላ) ቫክሲን፣ የቢሲጂ (BCG) ቫክሲን (ለትውልድ ሳንባ)።
• ሙት ቫክሲን (Inactivated vaccines)፡ ሙት የሆነ ማይክሮብን የያዘ። ምሳሌ፡ የኢንፍሉዌንዛ ኢንጀክሽን፣ የፖሊዮ (ኢንጀክሽን) ቫክሲን።
• የሱባዩኒት/ኮንጅዌት ቫክሲን (Subunit/conjugate vaccines)፡ የማይክሮቡን አንድ ክፍል ብቻ (ለምሳሌ ፕሮቲን ወይም ሻካራ) የያዘ። ምሳሌ፡ የየሄፓታይተስ ቢ ቫክሲን፣ የካርቫሪክስ (Carvarix) ለማኅጸን ካንሰር የሚሰጥ ቫክሲን።
• ቶክስይድ ቫክሲን (Toxoid vaccines)፡ ከባክቴሪያ የሚመነጩ መርዛማ ንጥረ ነገሮችን (ቶክሲን) የተዋጠ አድርጎ የያዘ። ምሳሌ፡ የዲፕተሪያ እና ቴታነስ ቫክሲን።
• ሚኤርኤ እና ቬክተር ቫክሲን (mRNA and Viral Vector vaccines)፡ የዘመናዊ ቴክኖሎጂ የሆኑ እና በኮቪድ-19 ወቅት በሰፊው ጥቅም ላይ የዋሉ። ምሳሌ፡ የፋይዘር-ባዮንቴክ እና ሞደርና (mRNA) ቫክሲኖች፣ የአስትራዜኔካ እና ስፑትኒክ ቪ (Sputnik V) (ቬክተር) ቫክሲኖች።

የቫክሲን ልማት ደረጃዎች፡ ከፅንስ እስከ ማሰራጫ

አዲስ ቫክሲን ለህዝብ ጥቅም ከሚውልበት በፊት በጥብቅ የተዘጋጀ እና የተቆጣጠረ ሂደት ውስጥ ያልፋል። ይህ ሂደት በአማካይ 10-15 ዓመታት ሊወስድ ይችላል።

ደረጃ 1፡ የመጀመሪያ ምርምር እና ንድፍ (2-5 ዓመታት)

ሳይንቲስቶች የበሽታውን ምንጭ የሆነውን ፀረ-አካል (Antigen) ይለያሉ። በላቲን አሜሪካ፣ ተቋማት እንደ ባዮ-ሜንግስ (Bio-Manguinhos) በብራዚል እና ኢንስቲቱቶ ኤስታቶል ካስ (Instituto Estatal Carlos Slim) በሜክሲኮ በዚህ ደረጃ ንቁ ናቸው።

ደረጃ 2፡ ቅድመ-ክሊኒካዊ ምርምር (1-2 ዓመታት)

ቫክሲኑ በላብራቶሪ (በመትከያ ላይ) እና በእንስሳት ላይ ይሞከራል የጤና አደጋ እንደሌለው ለማረጋገጥ። የአርጀንቲና የኢንስቲቱቶ አንሳል (Instituto Anlis) እንደዚህ አይነት ምርምር ያካሂዳል።

ደረጃ 3፡ ክሊኒካዊ ሙከራዎች (3 ደረጃዎች፣ 5-7 ዓመታት)

ደረጃ I፡ በትንሽ ቡድን (20-100) ጤናማ ሰዎች ላይ የደህንነት ሙከራ።

ደረጃ II፡ በተለያዩ ዕድሜዎች እና ጤና ሁኔታዎች ያላቸው በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ላይ የደህንነት እና የመጠን ሙከራ።

ደረጃ III፡ በሺህ ወይም በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች ላይ ውጤታማነትን እና የረጅም ጊዜ ደህንነትን ለመፈተሽ። በላቲን አሜሪካ ብዙ ክሊኒካዊ ሙከራዎች ተካሂደዋል፤ ለምሳሌ የኦክስፎርድ-አስትራዜኔካ ኮቪድ-19 ቫክሲን በብራዚል እና አርጀንቲና ላይ በሰፊው ተሞክሯል።

ደረጃ 4፡ የደንበኝነት ማፅደቅ እና ቁጥጥር

የክልሉ የመድሃኒት ቁጥጥር አካላት እንደ አናቪሳ (ANVISA) በብራዚል፣ ሲኦፋሪስ (COFEPRIS) በሜክሲኮ እና አናማት (ANMAT) በአርጀንቲና የሙከራ ውጤቶችን በጥንቃቄ ይመረምራሉ እና ለህዝብ ጥቅም የሚውልበትን ፈቃድ ይሰጣሉ።

ደረጃ 5፡ ማምረቻ እና ስርጭት

በማምረቻ ደረጃ የፓናሜሪካን የጤና ድርጅት (PAHO) በሪአክት ኢኒሺዬቲቭ (Revolving Fund) በኩል የክልሉን አቅርቦት ለማጠናከር ያግዛል።

ደረጃ 6፡ የህዝብ ጤና አጠቃቀም እና የላይኛው ክትትል (Phase IV)

ቫክሲኑ ከተሰጠ በኋላ ደግሞ የረጅም ጊዜ ውጤቶች በስርዓት ይከታተላሉ።

የላቲን አሜሪካ በቫክሲን ምርምር እና ማምረቻ ውስጥ ያለው ሚና

ላቲን አሜሪካ የቫክሲን ምርምር እና ማምረቻ መሃል ሆኖ ያገለግላል። ይህ ክልል የራሱን የሕዝብ ጤና ፍላጎቶች ለመቅረፍ እንዲሁም ለዓለም አቀፍ ገበያ አስፈላጊ የሆኑ ቫክሲኖችን በማምረት ታዋቂ ነው።

ዋና ዋና ተቋማት እና ማምረቻ መሃሎች

• ባዮ-ሜንግስ / ፊዮክሩዝ (Bio-Manguinhos/Fiocruz)፣ ብራዚል፡ የፊዮክሩዝ አካል ሆኖ የተለያዩ ቫክሲኖችን ያመርታል፤ ለምሳሌ የየቢሎ ቫክሲን (Yellow Fever vaccine) ዋነኛ ማምረቻ ነው። በኮቪድ-19 ወቅት የአስትራዜኔካ ቫክሲንን ለክልሉ ማምረት ጀመረ።
• ኢንስቲቱቶ ቻስል (Instituto Butantan)፣ ሳው ፓውሎ፣ ብራዚል፡ ይህ በዓለም ላይ ካሉት ትልልቅ የቫክሲን ማምረቻ መሃሎች አንዱ ነው። የዲፕተሪያ-ቴታነስ-የሆፕ ኢንፍሉዌንዛ (DTP)፣ የሄፓታይተስ ኤ እና የኢንፍሉዌንዛ ቫክሲኖችን ያመርታል። ከሲኖቫክ (Sinovac) ጋር በመተባበር የኮሮናቫክ (CoronaVac) ቫክሲንን ማምረት ጀመረ።
• ሲግማ ፈርማሲውቲካል (Sigma Pharmaceuticals)፣ አርጀንቲና፡ የስፑትኒክ ቪ ቫክሲንን ለክልሉ ለመስራት የሩሲያ ራስፕሪባንክ ፋንድ ጋር ስምምነት ያደረገ ነው።
• ሜክሲኮ የፌዴራል የመድሃኒት ባለሥልጣን (COFEPRIS) እና የማምረቻ አቅም፡ የሜክሲኮ የቦላርት (Birmex) እና አሃዞች የተለያዩ ቫክሲኖችን ያመርታሉ።
• ኢንስቲቱቶ ኤስታቶል ካስል ስሊም (Instituto Estatal Carlos Slim)፣ ሜክሲኮ፡ በምርምር እና በልማት ረገድ አስተዋፅዖ ያደርጋል።

የክልል ተላላፊ በሽታዎች እና የተለያዩ ቫክሲኖች

ክልሉ ለተለያዩ የክልል ተላላፊ በሽታዎች ቫክሲን ያመርታል እና ይጠቀማል፡-

• የዳንግዩ ቫክሲን (Dengue Vaccine)፡ ሳንዶፊ ፓስተር (Sanofi Pasteur) የሚሰራው ዴንጋቭክሲያ (Dengvaxia) በብራዚል፣ ፓራጓይ እና ሌሎች አገሮች ላይ ጥቅም ላይ ውሏል። ባዮ-ሜንግስ እና ባዮንቴክ (BioNTech) አዲስ የዳንግዩ ቫክሲን እያጠናቀቁ ነው።
• የቢሎ ቫክሲን (Yellow Fever Vaccine)፡ ባዮ-ሜንግስ የዓለምን አብዛኛው አቅርቦት የሚያሟላ ዋነኛ ማምረቻ ነው።
• የሮታቫይረስ ቫክሲን (Rotavirus Vaccine)፡ በልጆች ላይ የሚከሰት ከባድ ሆድ ማስወገጃ በሽታን ለመከላከል ጥቅም ላይ ይውላል።
• የፓፒሎማቫይረስ ቫክሲን (HPV Vaccine)፡ ለማኅጸን ካንሰር መከላከያ በአገሮች እንደ ኡራጓይ እና ኮሎምቢያ በትምህርት ቤት ሕጻናት ላይ በሰፊው ይሰጣል።

የቫክሲን ስርጭት ሥርዓት እና የላቲን አሜሪካ ልዩ ሁኔታዎች

በላቲን አሜሪካ የቫክሲን ስርጭት ሥርዓት በርካታ ልዩ ሁኔታዎችን ይጋፈጣል፡ ሰፊ ግዛቶች፣ የአካባቢ ልዩነቶች (እንደ አማዞን ደን)፣ የኢኮኖሚ እኩልነት እና የፖለቲካ ልዩነቶች።

የፓናሜሪካን የጤና ድርጅት (PAHO) ሪአክት ኢኒሺዬቲቭ (Revolving Fund)

ይህ የክልሉ በጣም አስፈላጊ የሆነ ስርዓት ነው። አገሮች ገንዘባቸውን

Related Intelligence

Technology

የደቡብ እስያ የኮምፒውተር ታሪክ እና ዲጂታል አብዮት፡ ከአቢከስ እስከ አይፒኤስ ድረስ

Technology

እድሜ መጨመር አካልን እንዴት ይጎዳል? በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል የረጅም ሕይወት ምርምር ሙሉ መግለጫ