ዲ ኤን ኤ እና ጂን፡ በአፍሪካ ውስጥ የሕይወት ሥዕል የሚሰራበት ምስጢር

መግቢያ፡ የሕይወት ኮድ እና የሰው ልጅ መነሻ

የሕይወት መሠረታዊ ንድፍ በሁሉም ሕያዋን ነገሮች ውስጥ የሚገኘው ዲኦክሲሪቦኑክሌክ አሲድ (ዲ ኤን ኤ) ነው። ይህ ሞለኪውል በአፍሪካ እንደ ሰው ልጅ ባሉ ሁሉም ሕይወቶች ውስጥ የሚገኝ ሲሆን የእያንዳንዳችን አካላዊ እና ባህርያዊ ባህሪዎች ሥዕል የሚሰራበት መሠረት ነው። በአፍሪካ እንደ ሆሞ ሳፒየንስ ያሉ ዘመናዊ ሰዎች መጀመሪያ ከመቶ ሺህ ዓመታት በፊት በምድር ክፍል ላይ ተፈጥረው ስለነበር የዚህ አህጉር ሕዝቦች የዲ ኤን ኤ ተለዋዋጭነት እና ታሪክ ለመረዳት ቁልፍ አስፈላጊ ናቸው። ይህ ጽሑፍ የዲ ኤን ኤ ሳይንስ፣ በአፍሪካ ውስጥ ያለው ጂኔቲክ ምርምር እና የዚህ እውቀት ተግባራዊ ጠቀሜታ በሙሉ ያስረዳል።

የዲ ኤን ኤ መሠረታዊ ስነ-ምግባር

ዲ ኤን ኤ በሁሉም ሕያዋን ሕዋሳት ውስጥ የሚገኝ የርዝመት ሞለኪውል ሲሆን አራት የተለያዩ ኒውክሌስዳይድስ የሚባሉ የግንባታ ክፍሎች አሉት። እነዚህም አዴኒን (A)፣ ታይሚን (T)፣ ጋውኒን (G) እና ሲቶሲን (C) ናቸው። የእነዚህ ኒውክሌስዳይድስ ቅደም ተከተል የሕይወት መረጃውን የሚያከማች ነው። የዲ ኤን ኤ መዋቅር በ1953 ዓ.ም. በጄምስ ዋትሰን እና ፍራንሲስ ክሪክ በሮዛሊንድ ፍራንክሊን የምርምር ሥራ ላይ በመመርኮዝ ተገልጧል። ይህ የድርብ ሄሊክስ መዋቅር በሁሉም እንስሳት፣ ተክሎች፣ ባክቴሪያ እና በአፍሪካ ውስጥ ከሚገኙ ሁሉም ሕያዋን ነገሮች ውስጥ ተመሳሳይ ነው።

ጂን፡ የዲ ኤን ኤ ተግባራዊ ክፍሎች

ጂን የዲ ኤን ኤ የተወሰነ ክፍል ሲሆን የተወሰነ ፕሮቲን ለመፍጠር የሚያስፈልገውን መረጃ ይይዛል። ፕሮቲኖች ደግሞ ሕዋሳችንን የሚገነቡ እና ሁሉንም የሰውነት ሂደቶች የሚያስተዳድሩ ናቸው። ለምሳሌ በአፍሪካ ሕዝቦች ውስጥ በብዛት የሚገኘው የሰውነት መደብ እና የቆዳ ቀለም የሚወሰነው በብዙ ጂኖች በአንድ ላይ በመስራታቸው ነው። የእያንዳንዱ ሰው የጂን ስብጥር የሚወሰነው ከወላጆቻቸው በሚወረሱ የዲ ኤን ኤ ክፍሎች ነው።

አፍሪካ፡ የሰው ልጅ ጂኔቲክ መነሻ እና ማከማቻ

የዘመናዊ ሰው (ሆሞ ሳፒየንስ) መነሻ ከ200,000 እስከ 300,000 ዓመታት በፊት በምስራቅ አፍሪካ እንደነበር የጂኔቲክ ምርምር ያሳያል። ይህ ማለት በኢትዮጵያ፣ ኬንያ፣ ታንዛኒያ እና ደቡብ አፍሪካ ውስጥ የሚገኙ ሕዝቦች በዓለም ላይ ካሉ ሌሎች ሕዝቦች ሁሉ የበለጠ የዲ ኤን ኤ ተለዋዋጭነት እና ታሪክ ይዘዋል ማለት ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ የተገኙት የኦሞ ኪቢሽ ፎሲልዎች እና በደቡብ አፍሪካ የስተርክፎንቴይን አካባቢ የተገኙት ፎሲልዎች ይህንን ንድፍ ያረጋግጣሉ።

የአፍሪካ ሕዝቦች የዲ ኤን ኤ ልዩነት

የአፍሪካ ሕዝቦች በዓለም ላይ ከፍተኛ የዲ ኤን ኤ ልዩነት ያላቸው ሕዝቦች ናቸው። ይህ ማለት በአፍሪካ ውስጥ በሚገኙ ሁለት ሰዎች መካከል ያለው የጂኔቲክ ልዩነት በሌላ አህጉር ላይ በሚገኙ ሁለት ሰዎች መካከል ካለው ልዩነት የበለጠ ሊሆን ይችላል። ይህ ልዩነት በሰዎች በረሃ ብሔር፣ በማሳይ ሕዝብ፣ በዮሩባ ሕዝብ፣ በዛሉ ሕዝብ፣ በሃውሳ ሕዝብ፣ በአምሃራ ሕዝብ፣ በኦሮሞ ሕዝብ እና በኮጵር ሕዝብ መካከል በሚታየው የቆዳ ቀለም፣ የቁመት እና የሰውነት መዋቅር ልዩነት ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል።

በአፍሪካ ውስጥ የጂኔቲክ ምርምር ታሪክ እና ተላላፊ ምርጫ

የአፍሪካ ሕዝቦች በሺህ ዓመታት ውስጥ ከተለያዩ የአካባቢ ሁኔታዎች ጋር በመላመድ የተለያዩ የጂኔቲክ ተላላፊ ምርጦችን አሳልፈዋል። ለምሳሌ፡-

• የሲክል ሴል አኒሚያ መቋቋም፡ በአፍሪካ እና በምእራብ አፍሪካ ተወላጆች ውስጥ የሚገኘው የሲክል ሴል ባህር የሚባለው የጂን ለውጥ በማላርያ በሽታ ላይ የተወሰነ መከላከያ ይሰጣል። ይህ የተላላፊ ምርጫ በፕላስሞዲየም ፋልሲፓረም ተብሎ የሚጠራው የማላርያ ተሕዋስ በሚከማቸው አካባቢዎች ውስጥ አመችነት አሳይቷል።
• የላክቶስ መቻል፡ በሰሜን አፍሪካ እና በምስራቅ አፍሪካ አንዳንድ ሕዝቦች (ለምሳሌ ቱቲሲ እና ፉላኒ) ውስጥ የሚገኘው የላክቶስ መቻል (የወተት ስኳር መፈጨት) የሚገኘው በሺህ ዓመታት ውስጥ ከከብት እርባታ ጋር በተያያዘ የተላላፊ ምርጫ ምክንያት ነው።
• የቁመት ልዩነት፡ በአፍሪካ ውስጥ ያሉ የተለያዩ ሕዝቦች ከፍተኛ የቁመት ልዩነት አላቸው። ለምሳሌ ማሳይ ሕዝብ በአጠቃላይ ረጅም ሲሆኑ የሜባ ሕዝብ በአጠቃላይ ዝቅተኛ ቁመት አላቸው። ይህ ልዩነት በብዙ ጂኖች ላይ የተመሰረተ ሲሆን ከአካባቢው፣ ከአመጋገብ እና ከተላላፊ ምርጫ ጋር የተያያዘ ነው።

የአፍሪካ የጂኔቲክስ ምርምር ተቋማት እና ፕሮጀክቶች

በአፍሪካ ውስጥ የጂኔቲክ ምርምር በብዙ ተቋማት ይካሄዳል። ከነዚህም ውስጥ ዋናዎቹ፡-

• አፍሪካ የሰው ጂኖም እና ጤና ተቋም (AGHA) – በኒጄሪያ
• ደቡብ አፍሪካ የሕክምና ምርምር ምክር ቤት (SAMRC)
• ኬንያ የሕክምና ምርምር ተቋም (KEMRI)
• አፍሪካ የሕክምና ምርምር እና ስልጠና ተቋም (MEPI) በብዙ አገሮች
• አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሕክምና ትምህርት ቤት
• ካይሮ ዩኒቨርሲቲ የሕክምና ትምህርት ቤት
• ሀርጌይሳ ዩኒቨርሲቲ የጤና ሳይንስ ትምህርት ቤት

ታላላቅ የጂኖም ፕሮጀክቶች

የአፍሪካ ሰዎች ጂኖም ፕሮጀክት በ2011 ዓ.ም. የጀመረ ሲሆን የአፍሪካ ሕዝቦችን የጂኖም ልዩነት ለመረዳት የተዘጋጀ ነው። ይህ ፕሮጀክት በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ የጂኔቲክ በሽታዎችን ለመገንዘብ እና የግል በሆነ ሕክምና ለማቅረብ ያለመ ነው። ሌላው ታዋቂ ፕሮጀክት የሰው ጂኖም ፕሮጀክት (HGP) ነው። ይህ ፕሮጀክት በ1990 ዓ.ም. ተጀምሮ በ2003 ዓ.ም. ተጠናቅቋል። በዚህ ፕሮጀክት ላይ ከአፍሪካ ሳይንቲስቶች እንደ ዶክተር ማም ኤቶሪ ሜድ ያሉ ሰዎች አስተዋጽኦ አድርገዋል።

የጂኔቲክ ምርምር በአፍሪካ ውስጥ ያለው ተግባራዊ ጠቀሜታ

የዲ ኤን ኤ እና ጂን ጥናት በአፍሪካ ውስጥ በርካታ ተግባራዊ ጠቀሜታዎች አሉት።

1. የበሽታ ምርመራ እና ሕክምና

በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ የጂኔቲክ በሽታዎችን መረዳት ለመከላከል እና ለማከም ይረዳል። ለምሳሌ፡-

• ሲክል ሴል አኒሚያ፡ ይህ በሽታ በኒጄሪያ፣ በኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ እና በአንጎላ በብዛት ይገኛል። የጂኔቲክ ምርመራ ለመከላከል ይረዳል።
• ቲቢ እና ኤች አይ ቪ፡ የጂኔቲክ ምርምር ሰዎች እነዚህን በሽታዎች ለመቋቋም ያላቸውን የጂኔቲክ አዝማሚያ ለመረዳት ይረዳል።
• የአፍሪካ የማኅፀን ካንሰር (Burkitt’s Lymphoma)፡ ይህ የካንሰር አይነት በኢትዮጵያ፣ ኬንያ እና ኡጋንዳ በሚገኙ ልጆች ላይ በብዛት ይገኛል። የጂኔቲክ ምርምር ለሕክምና አዳዲስ መንገዶችን እየከፈተ ነው።

2. የሕይወት ታሪክ እና የትውልድ ጥናት

የዲ ኤን ኤ ጥናት ሰዎች የሚኖሩበትን ቦታ እንዴት እንደተሰራጩ ለመከታተል ያስችላል። ለምሳሌ የባንቱ ሕዝቦች መስፋፋት ከምዕራብ አፍሪካ (በአሁኑ ካሜሩን አካባቢ) ወደ ደቡብ እና ምስራቅ አፍሪካ እንደነበር የዲ ኤን ኤ ጥናት ያሳያል። በተመሳሳይ የኖርድ አፍሪካን ሕዝቦች እና የሰሃራ በረሃ በታች ያሉ ሕዝቦች መካከል ያለው ግንኙነት በዲ ኤን ኤ ምርምር ይገለጻል።

3. የግብርና ማሻሻያ

የጂኔቲክ ምርምር በአፍሪካ ውስጥ ለሚገኙ አስፈላጊ አትክልቶች እንደ ተፍ፣ ስርጭት፣ እሸት፣ ማይዝ እና ሩዝ የበሽታ መከላከያ እና የውሃ ጉድለት መቋቋም ያላቸው ዝርያዎችን ለማምረት ይረዳል። ይህ ምግብ ዋስትናን ለማሻሻል አስፈላጊ ነው።