መግቢያ፡ ቁጥር በማህበረሰብ እና በምርምር ውስጥ
የመጠን (Probability) እና የስታቲስቲክስ (Statistics) ሂሳብ በላቲን አሜሪካ አገራት የምርምር፣ የፖሊሲ ማውጣት፣ የኢኮኖሚ እቅድ እና የማህበራዊ ልማት መሠረታዊ መሳሪያ ሆኖ ያገለግላል። ከአዜብ ባህር አጠገብ እስከ ቲየራ ደል ፈውጎ ድረስ፣ ሳይንቲስቶች፣ ኢኮኖሚስቶች እና ምሁራን በዚህ ዘርፍ ውስጥ አስተዋጽኦ አድርገዋል። ይህ ጽሑፍ የእነዚህን የሂሳብ ዘርፎች ታሪክ፣ አሁን ያለው ሁኔታ፣ ቁልፍ ሰዎች እና ተግባራዊ መተግበሪያዎች በአካባቢው ውስጥ በሙሉ ለመተንተን ይሞክራል።
ታሪካዊ መሠረት እና የመጀመሪያ አስተዋፅኦዎች
የስታቲስቲክስ ሀሳብ በላቲን አሜሪካ ከኮሎኒያል ዘመን ጀምሮ በሕዝብ ቆጠራ እና በማዕድን ሀብት ግምት ለመያዝ ይጠቅም ነበር። ነገር ግን እንደ አንድ ዘመናዊ ሳይንሳዊ ዘርፍ መስፋፋቱ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ነው የጀመረው። አንዱ ቀዳሚ ሰው ካርሎስ ዊልያም ቪላልቶቪች ነበር፣ የፖላንድ እርም ቤት የሆነው የሂሳብ ሊቅ በ1920ዎቹ ወደ አርጀንቲና በመምጣት በዩኒቨርሲዳድ ዴ ቡኢኖስ አይሬስ የመጠን ንድፈ ሐሳብ ኮርሶችን አስተማረ።
የመጀመሪያ ተቋማት እና ምርምር ማዕከሎች
በ1940 እና 1950ዎቹ የስታቲስቲክስ ተቋማት በአካባቢው ተመሠረቱ። ቻይሌ ውስጥ ሳንቲያጎ ዴ ቻይሌ ዩኒቨርሲቲ አስፈላጊ ሚና ተጫውቷል። በብራዚል፣ ኢንስቲትዩቶ ናሲዮናል ዴ ማቴማቲካ ፑራ ኤ አፕሊካዳ (IMPA) በ1952 ከተመሠረተ በኋላ የሂሳብ ምርምር እና ትምህርት አውታረ መረብ ሆነ። በሜክሲኮ፣ ሶሲደድ ሜክሲካና ዴ ኢስታዲስቲካ በ1933 ከተመሠረተች በኋላ ስታቲስቲክስን ለማሰራጨት አስተዋጽኦ አድርጋለች።
ዘመናዊ ምርምር መስኮች እና ተግባራዊ መተግበሪያዎች
የላቲን አሜሪካ ምሁራን በመጠን እና ስታቲስቲክስ ውስጥ በተለያዩ የምርምር መስኮች ላይ ይሰራሉ። እነዚህም፡
- ባዮስታቲስቲክስ (Biostatistics)፡ በኮሎምቢያ ውስጥ ያለው ዩኒቨርሲዳድ ዴ ሎስ አንዴስ በማህበራዊ ጤና ምርምር ላይ አስተዋጽኦ አድርጎአል። በኮስታ ሪካ ውስጥ ያለው ዩኒቨርሲዳድ ዴ ኮስታ ሪካ ደግሞ በኢንፌክሽን በሽታዎች ሞዴሊንግ ላይ ይሰራል።
- ኢኮኖሜትሪክስ (Econometrics)፡ በቺሊ ውስጥ ያለው ዩኒቨርሲዳድ ዴ ቺሊ እና በአርጀንቲና ውስጥ ያለው ዩኒቨርሲዳድ ቶርኩአቶ ዲ ቴላ በኢኮኖሚ ዳታ ትንተና እና ፕሮግኖሲስ ሞዴሎች ላይ ያተኮሩ ናቸው።
- የአየር ንብረት ሞዴሊንግ (Climate Modeling)፡ በአርጀንቲና ውስጥ ያለው ሴንትሮ ዴ ኢንቨስቲጋሲዮኔስ ዴል ማር እና በብራዚል ውስጥ ያለው ኢንስቲቱቶ ናሲዮናል ዴ ፔስኪሳስ ኤስፓሲያስ የአየር ንብረት ለውጥን ለመገመት የመጠን ሞዴሎችን ይጠቀማሉ።
- የፋይናንስ ሂሳብ (Financial Mathematics)፡ በሜክሲኮ ውስጥ ያለው ኢንስቲቱቶ ቴክኖሎጂኮ አውቶኖሞ ዴ ሜክሲኮ (ITAM) እና በብራዚል ውስጥ ያለው ዩኒቨርሲዳድ ዴ ሳው ፓውሉ የገበያ አደጋን ለመገመት እና የፋይናንስ መሳሪያዎችን ለማዘጋጀት ይሰራሉ።
የአካባቢ ችግሮችን ለመፍታት የስታቲስቲክስ ሚና
የላቲን አሜሪካ አገራት የሚጋፈጧቸው ልዩ ልዩ ችግሮች የስታቲስቲክስ ትንተና አስፈላጊነትን አጉልተዋል።
የድህረ ግጭት ማህበረሰብ እና የወንጀል መረጃ ትንተና
በአገሮች እንደ ኮሎምቢያ እና ኤል ሳልቫዶር፣ ምሁራን የወንጀል መረጃን በማጣቃለል የወንጀል ተግባር ንድፎችን ለመረዳት እና የፖሊስ ሀይልን በተመለከተ ውጤታማ ስልቶችን ለማዘጋጀት የስታቲስቲክስ ዘዴዎችን ይጠቀማሉ። በጓቴማላ ውስጥ ያለው ኢንተርናሽናል ሴንተር ፎር ሁማን ራይትስ ሬሰርች (CIIDH) የሰብዓዊ መብት ጥሰቶችን ለመቁጠር እና ለመተንተን ስታቲስቲካዊ ዘዴዎችን ይጠቀማል።
የገጠር ልማት እና የምግብ ዋስትና
በፔሩ ውስጥ ያለው ኢንተርናሽናል ፖታቶ ሴንተር (CIP) እና በሜክሲኮ ውስጥ ያለው ሴንትሮ ኢንተርናሽናል ዴ ሜሆራሚንቶ ዴል ማይዝ (CIMMYT) የምርት ምርመራ እና የዘር ምርጫ ስራዎችን ለማካሄድ የመጠን ሞዴሎችን ይጠቀማሉ። ይህ በተለይም በአካባቢው የሚገኙ እህሎች እንደ ኩዊኖአ እና አማራንት ላይ ይተገበራል።
የትምህርት ስርዓት እና የምርምር ማእከሎች
የላቲን አሜሪካ የስታቲስቲክስ ትምህርት በብዙ ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ በጥራት ይሰጣል። አንዳንድ ዝርዝር ተቋማት፡
| የተቋም ስም | አገር | የምርምር አተገባበር |
|---|---|---|
| ዩኒቨርሲዳድ ዴ ሳው ፓውሉ (IME-USP) | ብራዚል | የስታካስቲካዊ ፕሮሰስ ፣ ባዮስታቲስቲክስ |
| ኢንስቲቱቶ ዴ ማቴማቲካ ኤስታቲስቲካ (IME-UNICAMP) | ብራዚል | የዳታ ሳይንስ ፣ የኮምፒውተር ስታቲስቲክስ |
| ኮሌጂዮ ዴ ሜክሲኮ | ሜክሲኮ | የሒሳብ ስታቲስቲክስ ፣ ንድፈ ሐሳብ |
| ዩኒቨርሲዳድ ናሲዮናል ዴ ኮሎምቢያ | ኮሎምቢያ | የማህበረሰብ ሳይንስ ስታቲስቲክስ ፣ ኢኮኖሜትሪክስ |
| ዩኒቨርሲዳድ ዴ ላ ሬፑብሊካ (UdelaR) | ኡራጓይ | የፋይናንስ ስታቲስቲክስ ፣ የስፖርት ስታቲስቲክስ |
| ዩኒቨርሲዳድ ቶርኩአቶ ዲ ቴላ (UTDT) | አርጀንቲና | የውሂብ ትንተና ፣ የመረጃ ሳይንስ |
| ዩኒቨርሲዳድ ዴ ቺሊ | ቺሊ | የኢኮኖሚ ስታቲስቲክስ ፣ የአየር ንብረት ሞዴሊንግ |
አስፈላጊ ሰዎች እና አስተዋጽኦዎቻቸው
ብዙ ምሁራን የዚህን ዘርፍ እድገት በአካባቢው አስተዋፅኦ አድርገዋል።
- ሮልንዶ ክሪስቶፎር ኢቼቨሪያ (አርጀንቲና)፡ በየጊዜ ተከታታይ ትንተና (Time Series Analysis) እና በኢኮኖሚ ላይ ያተኮረ ምርምር አድርጓል።
- አርቶር ማርቲንስ ስኮት (ብራዚል)፡ በየጊዜ ተከታታይ ትንተና እና በስቶካስቲክ ፕሮሰስ ላይ የተሰማራ ሲሆን በኢንስቲቱቶ ቴክኖሎጂኮ ዴ አይሮናውቲካ (ITA) አገልግሏል።
- ሜርተ ኩርኒዮ (ኡራጓይ)፡ በስታቲስቲካዊ ኢንፌረንስ እና በባዮስታቲስቲክስ ላይ የምትሰራ ምሑር ናት።
- ማንዌል ማድሪዳጋ (ቺሊ)፡ በስታቲስቲካዊ ፊዚክስ እና በውሂብ ትንተና ላይ ያተኮረ ምርምር አድርጓል።
- ሲልቪያ ፈርናንዴዝ (ኮሎምቢያ)፡ በማህበራዊ ሳይንስ ውስጥ የስታቲስቲክስ ዘዴዎችን በመጠቀም በሴቶች ጉዳይ ላይ ያተኮረ ምርምር አድርጋለች።
የውሂብ ሳይንስ እና የመጠን አይነት አይነት
በ21ኛው ክፍለ ዘመን የውሂብ ሳይንስ (Data Science) እና የማሽን ማሰብ (Machine Learning) እየጨመሩ መጥተዋል። በብራዚል፣ ኩባንያዎች እንደ ኑባንክ እና ፔትሮብራስ ትላልቅ የውሂብ ስብስቦችን ለመተንተን የመጠን ሞዴሎችን ይጠቀማሉ። በአርጀንቲና፣ የባይ አይሬስ እና ሜርካዶ ሊብሬ ያሉ የመስመር ላይ ገበያዎች የደንበኞች ባህሪ ለመተንተን እና ለመተንበይ የስታቲስቲክስን ይጠቀማሉ። በሜክሲኮ፣ የሜክሲኮ አውቶኖሞስ ዩኒቨርሲቲ (UNAM) ውስጥ ያለው ላቦራቶሪዮ ናሲዮናል ዴ ሲድንሲያስ ዴ ላ ኢንፎርማሲዮን (LANIA) በዚህ ዘርፍ ላይ ያተኮረ ምርምር ያካሂዳል።
ተግባራዊ ምሳሌዎች፡ ከኢኮኖሚ እስከ ስፖርት
የመጠን እና ስታቲስቲክስ በላቲን አሜሪካ የዕለት ተዕለት ሕይወት አካል ሆነዋል።
- የሎተሪ እና ጨዋታ ኢንዱስትሪ፡ በአገሮች እንደ ብራዚል (ሜጋ-ሲና)፣ ሜክሲኮ (ሎተሪያ ናሲዮናል) እና አርጀንቲና (ሎቶ) የሎተሪ አደረጃጀቶች የማሸነፍ እድልን ለማስላት የመጠን ንድፈ ሐሳብ ላይ የተመሠረቱ ናቸው።
- የስፖርት ስታቲስቲክስ፡ በአርጀንቲና እና ኡራጓይ የፋውትቦል (እግር ኳስ) ክለቦች እንደ ቦካ ጁኒየርስ እና ፔንያሮል የጨዋታ ስትራቴጂዎችን ለማዘጋጀት እና ተጫዋቾችን ለመገምገም የውሂብ ትንተና ይጠቀማሉ። በዶሚኒካን ሬፑብሊክ ውስጥ ያለው የባስቅቶል ሊግ ደግሞ ተመሳሳይ ዘዴዎችን ይጠቀማል።
- የገንዘብ አደጋ አስተዳደር፡ የአካባቢው ባንኮች እና የመንግስት አካላት እንደ ባንኮ ሴንትራል ዴ ላ ሬፑብሊካ አርጀንቲና እና ባንኮ ሴንትራል ዴ ብራዚል የገበያ አደጋን ለመገመት እና የምንዛሬ ዋጋን ለማስተካከል የስታቲስቲክስ ሞዴሎችን ይጠቀማሉ።
ግድግዳዎች እና የወደፊት እድሎች
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.