መግቢያ፡ የሂሳብ መነሻ እና ዓለም አቀፍ ተሞክሮ
የሂሳብ ሳይንስ በሰብዓዊ ልማት ዘርፍ ከጥንት ጀምሮ የተነሳ የማይቋረጥ ጉዞ ነው። ምንም እንኳን ብዙውን ጊዜ የሂሳብ ታሪክ በግሪክ ፈላስፋዎች እንደ ፓይታጎራስ፣ አርኪሜዲስ እና ኤውክሊድ ተሞልቶ ቢታይም፣ ትልቁ እና በጣም ወሳኝ የሆነው አስተዋፅዖ ከእስያ እና ከፓስፊክ ክልሎች መጥቷል። ከሲንድ ሸራት (አሁን ፓኪስታን) እስከ ቻይና፣ ከህንድ እስከ አረብ ዓለም እና ከጃፓን እስከ ኬሜር ግዛት፣ የዚህ ክልል ሊቃውንት የቁጥር ስርዓት፣ አልጀብራ፣ ጂኦሜትሪ፣ ትሪጎኖሜትሪ እና ካልኩለስ መሰረታዊ ጽንሰ-ሀሳቦችን አስተዋውቀዋል። ይህ ጽሑፍ በእስያ እና ፓስፊክ ክልል ውስጥ የተነሳውን የሂሳብ አብዮት በዝርዝር ያስረዳል።
ጥንታዊ መሠረቶች፡ ሜሶፖታሚያ፣ ህንድ እና ቻይና
የሂሳብ ታሪክ በእስያ ከጥንት ስልጣኔዎች ጋር ተዛምዶ ይገኛል። በሻንግ ሥርወ መንግሥት (ከ1500 እስከ 1050 ዓክልበ) የቻይና የኦራክል አጥንት ላይ የተጻፉ ቁጥሮች አሉ። በሂንዱ ስልጣኔ ደግሞ የደባልቃ ስርዓት በሞሀንጃ-ዳሮ እና ሃራፓ ስልጣኔዎች (ከ2600 እስከ 1900 ዓክልበ) ጊዜ እንደነበር ማስረጃዎች አሉ። ነገር ግን በጣም አስፈላጊ የሆነው አስተዋፅዖ የዜሮ ጽንሰ-ሀሳብ እና የአስርዮሽ ቦይ ስርዓት መፈጠር ነው።
የህንድ የቁጥር ስርዓት እና ዜሮ
የህንድ ሊቃውንት ከብራህሙጉፕታ (598-668 ዓ.ም) በሲድዳንታ የተባለ ጽሑፍ ውስጥ ዜሮን እንደ ቁጥር እና እንደ አቀማመጥ ምልክት ለመጀመሪያ ጊዜ በግልፅ ያስቀምጡታል። ይህ ስርዓት በኋላ በአረብ ዓለም ተሸላሚ ሲሆን ከዚያም ወደ አውሮፓ ተላልፏል። የህንድ ሂሳብ ባለሙያዎች እንደ አርያብሃታ (476-550 ዓ.ም) የኳድራቲክ እኩልታዎችን መፍትሄ አቅርበዋል። ብራህማጉፕታ ደግሞ የአሉታዊ ቁጥሮችን ህግ አቀረበ።
ቻይና፡ የጂዮ ሂሳብ ስሌት እና ማትሪክስ
የቻይና ሂሳብ ታሪክ በየሂዋንግ ዲ ጂንግ (የኬርማ ግርጌ መጽሐፍ) የሚጀምር ሲሆን ይህም ከ1000 ዓክልበ ገደማ የተጻፈ ነው። በ
የእስላም ዘመን ወርቃማ ዘመን፡ ማስተላለፍ እና ማሻሻል
ከ8ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ፣ በአባሲድ አለቆች እና በኋላም በባግዳድ የቤት ሕክምና ቤት (የጥበብ ቤት) እንደ መሃል በሆነው የእስላም ዓለም ውስጥ ሂሳብ ከፍተኛ እድገት አሳይቷል። አረብ ሊቃውንት የግሪክ፣ ህንድ እና ፋርስ ሒሳብን በማስተርጐም እና በማሻሻል አዲስ መንገድ አስገቡ።
አል-ኸዋሪዝሚ እና አልጀብራ
ሙሃመድ ኢብን ሙሳ አል-ኸዋሪዝሚ (780-850 ዓ.ም) በአል-ጀብር ወል-ሙቃባላ (የማሟያ እና የሚቃረን ስሌት መጽሐፍ) በተሰኘው መጽሐፉ የአልጀብራ ስም እና መሠረታዊ ጽንሰ-ሀሳቦችን አቋቋመ። አል-ኸዋሪዝሚ የኳድራቲክ እኩልታዎችን ስልተ ቀመር ለመፍታት ዘዴዎችን አቀረበ፣ ስሙም “አልጎሪዝም” የሚለውን ቃል ሰጠ። ሥራው በሊበር አልጎሪዝሚ ስም ወደ ላቲን ተተርጉሞ የአውሮፓ ሂሳብ ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ አሳድሯል።
ኦማር ኸያም እና የኩብ እኩልታዎች
ኦማር ኸያም (1048-1131 ዓ.ም)፣ በፋርስ የተወለደ ሊቅ፣ የኩብ እኩልታዎችን ጂኦሜትሪክ መፍትሄ አቀረበ። በሩባይያት (አራትዮሽ) በተባለው ግጥም ስብስብ ውስጥም በሂሳብ እና በስነ-ፍልጠት ላይ ጥልቅ ግኝቶች አሉት። ከዚህም በተጨማሪ የፓስካል ትሪያንግልን አልጀብራዊ ባህሪያት አጥንቷል።
ሌሎች አረብ ሂሳብ ባለሙያዎች
- ሳቢት ኢብን ቁራ (826-901 ዓ.ም)፡ የአሚካብል ቁጥሮችን (የጓደኝነት ቁጥሮች) ጥናት አጠናቋል፣ የካልኩለስ መሰረታዊ ጽንሰ-ሀሳቦችን አቅርቧል።
- አቡል-ወፋ (940-998 ዓ.ም)፡ የትሪጎኖሜትሪክ ተግባራትን ሰንጠረዦች አሻሽሎ የትሪጎኖሜትሪን ሕጎች አውጥቷል።
- አል-ቢሩኒ (973-1048 ዓ.ም)፡ የስነ ፈለክ ሊቅ እና ሂሳብ ባለሙያ፣ የምድርን ዙሪያ በትክክል ለመለካት ዘዴዎችን አቀረበ።
- ኢብን አል-ሀይሳም (አልሃዘን) (965-1040 ዓ.ም)፡ በኪታብ አል-ማናዚር (የኦፕቲክስ መጽሐፍ) ውስጥ የማነፃፀሪያ ስሌት ዘዴዎችን አቀረበ።
የህንድ ንዑስ ክፍለ ምድር እና ደቡብ-ምስራቅ እስያ፡ ስርጭት እና ልዩ አስተዋፅዖ
የህንድ ሂሳብ ከአረብ ዓለም በኩል ወደ ሌሎች ክፍሎች ተሰራጭቷል። በኬሜር ግዛት (አሁን ካምቦዲያ) የአንጎር ዋት ቅርሶች ውስጥ የሚገኙት ውስብስብ የጂኦሜትሪክ እና የቁጥር ንድፎች የሂሳብ እውቀት እንደነበረ ያመለክታሉ። በስሪቪጃያ እና ማጃፓሂት ግዛቶችም ተመሳሳይ እውቀት ነበረ።
ማድሃቫ ከሳንጋማግራም እና የካልኩለስ ቅድመ-አቻ
በ14ኛው ክፍለ ዘመን፣ በደቡብ ህንድ የከራላ ክልል ከሳንጋማግራም የመጣው ማድሃቫ (1340-1425 ዓ.ም) የሂሳብ ትምህርት ቤት መሪ ሆኖ ያገለገለ ሲሆን፣ የተከታታይ ማራዘሚያ፣ የትሪጎኖሜትሪክ ተከታታይ እና ካልኩለስ የመጀመሪያ መሰረታዊ ጽንሰ-ሀሳቦችን አቅርቧል። በዮኩቲ-ባሻ የተባለ ጽሑፉ ውስጥ ለሳይን እና ኮሳይን ተግባራት የተከታታይ ማራዘሚያ ቀርቧል፣ ይህም ከኒውተን እና ላይብኒዝ በመቶ ዓመታት በፊት ነው።
| ሊቅ | ዘመን (ዓ.ም) | ዋና አስተዋፅዖ | ክልል/ሥልጣኔ |
|---|---|---|---|
| አርያብሃታ | 476-550 | የኳድራቲክ እኩልታዎች፣ የፒ (π) ግምታዊ ዋጋ | ህንድ |
| ብራህማጉፕታ | 598-668 | የዜሮ ጽንሰ-ሀሳብ፣ የአሉታዊ ቁጥሮች ህግ | ህንድ |
| ሙሃመድ ኢብን ሙሳ አል-ኸዋሪዝሚ | 780-850 | አልጀብራ መሠረት፣ አልጎሪዝም | ፋርስ/አባሲድ አለቆች |
| ኦማር ኸያም | 1048-1131 | የኩብ እኩልታዎች መፍትሄ፣ የጂኦሜትሪክ አልጀብራ | ፋርስ/ሴልጁክ ግዛት |
| ማድሃቫ ከሳንጋማግራም | 1340-1425 | የተከታታይ ማራዘሚያ፣ የካልኩለስ ቅድመ-አቻ | ደቡብ ህንድ (ከራላ) |
| ሲካ ኩዋ | 1712?-1783? | የሃርብል ዘዴ (የማትሪክስ ወሳኝ) ከአውሮፓ በፊት | ጃፓን (ኢዶ ዘመን) |
| ሊ ሺ | 1192-1279 | የቲዎሬቲካል ስነ-ምድር ማሻሻል፣ የከፍተኛ ዲግሪ እኩልታዎች መፍትሄ | ቻይና (ዩዋን ሥርወ መንግሥት) |
የቻይና ሂሳብ እድገት በታንግ፣ ሶንግ እና ዩዋን ሥርወ መንግሥታት
የቻይና ሂሳብ በታንግ ሥርወ መንግሥት (618-907 ዓ.ም) እና በሶንግ ሥርወ መንግሥት (960-1279 ዓ.ም) ጊዜ ከፍተኛ ጫፍ ላይ ደርሷል። በዚህ ጊዜ የሂሳብ ባለሙያዎች ውስብስብ ችግሮችን ለመፍታት ዘዴዎችን አዘጋጅተዋል።
ሉ ሁይ እና የቻይና የፒ (π) ስሌት
በሉ ሁይ (ምዕተ አመታት ዓ.ም) የተገኘው የπ ዋጋ 3.1415926 እና 3.1415927 መካከል እንደሆነ በማስላት ታሪክ ውስጥ ትክክለኛውን ዋጋ ለመጀመሪያ ጊዜ ያገኘ ሰው ሆኗል። ይህንን የጂኦሜትሪክ ዘዴ በመጠቀም አድርጓል።
የሶንግ ሥርወ መንግሥት ሊቃውንት፡ ሺ ሄ እና የፓስካል ትሪያንግል
በሶንግ ሥርወ መንግሥት ዘመን የሂሳብ ባለሙያዎች እንደ ሺ ሄ (ምዕተ አመታት ዓ.ም) የሂሳብ ስሌት በየዘጠኝ ምዕራፍ ላይ አስተያየት ሰጥተዋል። የፓስካል ትሪያንግል በቻይና ውስጥ ከ600 ዓመታት በፊት እንደነበር በያንግ ሁይ (1238-1298 ዓ.ም) በየአራቱ ንጥረ ነገሮች መጽሐፍ ውስጥ ተዘግቧል።
የጃፓን ዋሳን (和算) ሂሳብ፡ ራሱን የቻለ እድገት
የጃፓን ባህላዊ ሂሳብ፣ ዋሳን፣ በኢዶ ዘመን (1603-1868) በተለይም ከ17ኛው ክፍለ ዘመን በኋላ በራሱ መንገድ አድጓል። ዋሳን በመጀመሪያ ከቻይና ሂሳብ ተጽዕኖ ቢያገኝም፣ በጣም ውስብስብ የሆኑ የጂኦሜትሪክ ችግሮችን ለመፍታት አዳዲስ ዘዴዎችን አዘጋጅቷል።
ሴኪ ኩዋ እና የማትሪክስ ወሳኝ (የሃርብል ዘዴ)
ሴኪ ኩዋ (1712?-1783?) በፉጂታ ክላን የተወለ
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.