የአየር ንብረት ለውጥ፡ የግሎባል ሙቀት ሳይንሳዊ ማብራሪያ እና የተለያዩ ባህሎች እይታ

መግቢያ፡ ምድር በሙቀት ውስጥ ናት

የአየር ንብረት ለውጥ በአሁኑ ወቅት ሰብዓዊው ዘመን የሚያጋጥመው ትልቁ ፈተና ነው። ይህ ጉዳይ የሚመረመረው ብዙውን ጊዜ በሳይንሳዊ ቃላት እና በፖለቲካዊ ውይይቶች ቢሆንም፣ በእውነቱ ለየት ያሉ የባህል፣ የሃይማኖት እና የህይወት መንገድ አካላት ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ ያሳድራል። ይህ ጽሁፍ የግሎባል ሙቀትን ሳይንሳዊ መሠረት በማብራራት እና በኢትዮጵያ፣ በህንድ፣ በስሜን አሜሪካ፣ በኦሺያና እና በሌሎችም በምድር ዙሪያ ያሉ ማህበረሰቦች ይህንን ችግር እንዴት እንደሚመለከቱት በማጥናት የሙሉ ምስል እይታን ያቀርባል። ከኢንተርገቨርንመንታል ፓነል ኦን ክላይማት ቸንጅ (IPCC) እስከ በአማዞን የሚኖሩ የህንድ ተወላጆች ማህበረሰቦች ድረስ የሚዘረጋ ውይይት ነው።

የግሎባል ሙቀት መሠረታዊ ሳይንስ

የግሎባል ሙቀት የሚከሰተው የምድር ከባቢ አየር ውስጥ የሙቀት እርቀት ሲጠባበቅ ነው። ይህ የሚሆነው የሰው ልጅ እንቅስቃሴ ምክንያት የሚፈጠሩ የሙቀት እርቀት የሚያደርጉ ጋዞች እንደ ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2)፣ ሜቴን (CH4) እና ናይትረስ ኦክሳይድ (N2O) በከባቢ አየር ውስጥ ሲበዛ ነው። ይህ ተፈጥሮአዊ የሆነውን ግሪንሃውስ ውጤት ያጠናክራል፣ ይህም ምድርን ለሕይወት ተስማሚ የሆነ ሙቀት የሚያቆይ የሆነ ሲሆን ከመጠን በላይ መጠን ግን አደጋ ነው።

የኢንዱስትሪ አብቅሮስ በኋላ የካርቦን መጠን መጨመር

ከ18ኛው ክፍለ ዘመን የኢንዱስትሪ አብቅሮስ ጀምሮ በሰው ልጅ እንቅስቃሴ ምክንያት የከባቢ አየር የCO2 መጠን ከ280 ክፍሎች በሚሊዮን (ppm) ወደ 420 ppm በላይ አድጓል። ይህ ከ800,000 ዓመታት በላይ ጊዜ ውስጥ ከታየው ከፍተኛ መጠን ነው። ዋና ዋና ምንጮችም የፎስል ነዳጅ (ካርቦን፣ ነዳጅ አይነት ዘይት እና ጋዝ) መቃጠል፣ የእጅም ደን መቁረጥ እና የከፍተኛ ማሽነሪ እርሻ ዘዴዎች ናቸው።

የሙቀት መጠን መለኪያዎች እና የውጤት ምልክቶች

የናሳ (NASA)፣ ኖአ (NOAA) እና ሜት ኦፊስ (UK Met Office) የመሳሰሉ ድርጅቶች የሚያሰሉት ከ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ የምድር አማካይ ሙቀት በ1.2 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ጨምሯል። ይህ በጣም ትንሽ ሊመስል ቢችልም፣ የምድር ስርዓት ሚዛን ለመቀየር በቂ ነው። የዚህ ምልክቶች፡ በግሪንላንድ እና አንታርክቲካ ላይ የበረዶ ንጣፎች መቀነስ፣ የባህር ደረጃ መጨመር (በ20ኛው ክፍለ ዘመን በ20 ሳንቲሜትር)፣ የአውስትራሊያ የእሳት አደጋዎች፣ የካሪቢያን ሃሪኬኖች እና በሳህራ አፍሪካ የሚከሰቱ ድርቅ ወቅቶች መጠን እና ኃይል መጨመር ይጨምራሉ።

የአየር ንብረት ለውጥ በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ እይታ

ለአፍሪካ አህጉር፣ የአየር ንብረት ለውጥ በጣም የተጨቃጨቀ ሳይንሳዊ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን የህይወት መኖር ፈተና ነው። ኢትዮጵያ እንደ የአፍሪካ ቀንድ አገር በድርቅ፣ በደረቅ ወቅት መዘዝ እና በዝናብ አለመስፈላጊነት ስር ትገኛለች። በኦሮሚያ እና ሶማሌ ክልሎች የሚከሰቱ ድርቆች ከተለመደው በላይ በሆነ መጠን እየተደገሙ እና እየባበሩ ነው። ይህም የአርሶ አደር ልማትን የሚያሳንስ ሲሆን የምግብ ዋስትናን ያሳስባል።

የባህላዊ እውቀት እና የአየር ንብረት ምላሽ

ብዙ የኢትዮጵያ ባህሎች ከተፈጥሮ ጋር ያላቸው ግንኙነት በረጅም ጊዜ ውስጥ የተገነባ ነው። ለምሳሌ የጎንደር አካባቢ የሚኖሩት ሰዎች የዝናብ ወቅትን ለመተንበይ የተወሰኑ የአሳ እንስሳትን እንቅስቃሴ ወይም የዛፍ ቅጠሎችን ሁኔታ ይመለከታሉ። የደቡብ ኢትዮጵያ በኦሞ ሸለቆ የሚኖሩ ነገዶች ለእርሻ የሚጠቀሙትን የመሬት ክፍል በመቀያየር የአፈርን ማጣት ይቀንሳሉ። ይህ ባህላዊ እውቀት ከዘመናዊ የአየር ንብረት ምልከታ ሳይንስ ጋር በመተባበር ውጤታማ ምላሽን ሊያመነጭ ይችላል።

የኢትዮጵያ የአረንጓዴ ልማት ማህበረሰብ

ኢትዮጵያ በየአረንጓዴ ልማት ማህበረሰብ (CRGE) ስም የሚታወቀውን የማዘጋጀት ሃሳብ በ2011 አቅርባ ለካርቦን የማይመነጭ ኢኮኖሚ ለመሆን ያለውን ቁርጠኝነት አሳይታለች። ታላላቅ ፕሮጀክቶች እንደ ገዳም ጌሽ ሃይድሮ ኤሌክትሪክ ፕሮጀክት፣ በአማራ እና ትግራይ ክልሎች የሚካሄዱ የእጽዋት መከለያ ፕሮጀክቶች እና በአዲስ አበባ የሚጀመረው የብስክሌት መንገድ አውታረ መረብ የዚህ ምልክቶች ናቸው።

የአየር ንብረት ለውጥ በሃይማኖት እና በመለኮታዊ እይታዎች

በዓለም ዙሪያ ያሉ የሃይማኖት መሪዎች እና ምኞተኞች ለዚህ ጉዳይ አስፈላጊ አስተዋጽዖ እያደረጉ ነው። ፖፕ ፍራንሲስ በ2015 የ“ላውዳቶ ሲ” የሚል ርዕስ ያለው የምክንያት ደብዳቤ አውጥቶ ለምድር ጥበቃ ጥሪ አድርጓል። በኢስላም ውስጥ ደግሞ የ“ኪላፋ” ጽንሰ ሃሳብ ወይም የምድር ጠባቂነት ለተፈጥሮ ማህበረሰብ ኃላፊነትን ያመላክታል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የጾም ልማዶች እና የአርባ ምንጮች ክብር የተፈጥሮን ማንነት የሚያከብሩ ሲሆን ይህም ለአረንጓዴ አስተሳሰብ መሠረት ሊሆን ይችላል።

የአገራት እና የአካባቢ ልዩነቶች በአየር ንብረት ለውጥ ምላሽ

የአየር ንብረት ለውጥ ተጽዕኖ በዓለም ላይ አንድ አይነት አይደለም። የተለያዩ አገራት እና ክልሎች በተለያዩ መንገዶች ተጽዕኖ ይደርሳቸዋል እና በተለያዩ መንገዶችም ይመልሳሉ።

ደሴት አገራት እና ዝቅተኛ ምድር አካባቢዎች

እንደ ማልዲቭስ፣ ኪሪባቲ እና ባንግላዲሽ ያሉ አገራት ከፍተኛ አደጋ ላይ ይገኛሉ። የባህር ደረጃ መጨመር የሚኖራቸውን መሬት ሊያጠፋቸው ይችላል። ባንግላዲሽ በየዓመቱ በብራህማፑትራ ወንዝ ማዶ የሚከሰተውን የጎርፍ አደጋ ለመቋቋም የማንጎቭ ደን እንደ ተፈጥሮአዊ ግድብ በመትከል እና የከፍታ ቤቶችን በመገንባት ተጋላጭ ህዝቦችን ለመከላከል ይሞክራል።

የስሜን አሜሪካ እና የአውሮፓ አቀራረብ

አብዛኛዎቹ የአውሮፓ ህብረት አገራት እና ካሊፎርኒያ ክልል የካፕ ኤንድ ቴድ የመርከብ ንግድ ስርዓትን ተግባራዊ በማድረግ የካርቦን ልቀትን ለመቀነስ ይሞክራሉ። የቴስላ እና የቮልቮ የመሳሰሉ ኩባንያዎች የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎችን ማምረት እየጨመረ ነው። ይሁን እንጂ እንደ ሳውዲ አረቢያ እና ሩሲያ ያሉ አገራት በነዳጅ ኢኮኖሚ ላይ በመመርኮዝ ለውጡን ለመቀነስ ያላቸው ፍላጎት የተለያየ ነው።

የህንድ እና ቻይና ውስብስብ አቋም

ህንድ እና ቻይና እየጨመረ የመጣውን የኢኮኖሚ እድገት ከአየር ንብረት ለውጥ ግድቦች ጋር ለማጣጣም ይጋደላሉ። ህንድ በጃዋሃርላል ኔህሩ ስም በሚታወቀው የፀሐይ ኃይል ፕሮጀክት ላይ ትልቅ ኢንቨስትመንት አድርጓል። ቻይና ደግሞ በሺያን እና በሌሎች ከተሞች የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎችን በማምረት እና በመጠቀም የቀድሞውን ምዕራባዊ ሞዴል በመተካት ላይ ናት።

የተፈጥሮ አስተዋፅዖ እና የስነ ሕይወት አስፈላጊነት

የአየር ንብረት ለውጥ ምላሽ የሚሰጠው በሰው ልጅ ብቻ ሳይሆን በሌሎች የሕይወት ዓይነቶችም ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል። የአማዞን ደን እንደ የምድር ከባቢ አየር ካርቦን ማጠራቀሚያ አስፈላጊ ሚና ይጫወታል። በኦስትራሊያ ዙሪያ ያለው ግሬት ባሪየር ሪፍ በባህር ውስጥ ሙቀት መጨመር ምክንያት በመግባባት ላይ ይገኛል። የኬንያ በማሳይ ማራ ያሉ የአውራ አራዊት ማሰማራት በደረቅ ወቅት መዘዝ ምክንያት እየተበላሸ ነው።