የሕክምና ወደፊት፡ በላቲን አሜሪካ የሚገኘው የግል ሕክምና (ፐርሰናላይዝድ ሜዲሲን) ሙሉ መግለጫ

መግቢያ፡ ከአንድ መጠን ለሁሉም ወደ ለእያንዳንዱ የተስበጠሰ ሕክምና

ሕክምና በሰው ልጅ ታሪክ ላይ ከፍተኛ አብዮት ያደረገ ዘርፍ ነው። ከግብፃውያን እና ከግሪኮች ጥንታዊ ግንዛቤ አንስቶ እስከ ሎይድ ኒውተን የተፈጠረው የዘመናዊ ፋርማኮሎጂ እና በፍራንሲስ ክሪክ እና ጄምስ ዋትሰን የዘመናዊ ጂኔቲክስ ግኝት፣ ሕክምና ሁልጊዜም እየተሻሻለ ይመጣል። አሁን ግን አዲስ አብዮት እየተከሰተ ነው፡ የግል ሕክምና ወይም ፐርሰናላይዝድ ሜዲሲን። ይህ አቀራረብ እያንዳንዱን የሰው ልጅ የጂን፣ አካባቢ እና የአኗኗር ልዩነት በመጠቀም ሕክምናውን እና መከላከያውን የሚበጅ ነው። በዚህ ጽሁፍ ውስጥ፣ ይህ አብዮታዊ ለውጥ በላቲን አሜሪካ እንዴት እየተስፋፋ እንደሆነ፣ ተግዳሮቶቹ፣ እድሎቹ እና የወደፊቱ እቅድ በዝርዝር እንመለከታለን። ከሜክሲኮ እስከ አርጀንቲና እና ከብራዚል እስከ ቺሊ፣ ክልሉ በዚህ ዘርፍ ውስጥ የራሱን ልዩ አሻራ እያበረከተ ነው።

የግል ሕክምና ምንድን ነው? መሰረታዊ ጽንሰ-ሐሳቦች

የግል ሕክምና የሕክምና አቀራረብ ነው፣ ይህም የእያንዳንዱን ታካሚ የጂኔቲክ፣ የባዮሎጂካል እና የአኗኗር ሁኔታ ልዩነት ግምት ውስጥ በማስገባት የበሽታ ምርመራ፣ መከላከያ እና ሕክምና ይበጅለታል። ይህ ከታወቀው “አንድ መጠን ለሁሉም” የሕክምና ሞዴል የሚለይ ነው። ዋና ዋና አካላቱ የሚከተሉት ናቸው፡

• ጂኖሚክስ፡ የአንድ ሰው ሙሉ የጂን ስብስብ (ጂኖም) ትንተና። ይህ የተወሰኑ በሽታዎችን የመውለድ እድል፣ የመድሀኒት ምላሽ (ፋርማኮጂኖሚክስ) እና የበሽታ ኮርስ እንዲተነትን ያስችላል።
• ፕሮቲኦሚክስ፡ በሰውነት ውስጥ ያሉ ፕሮቲኖችን የሚያጠና ጥናት፣ ይህም የበሽታ ምልክቶችን (ባዮማርከሮች) ለመለየት ያገለግላል።
• ባዮንፎርማቲክስ፡ ከጂኖም እና ፕሮቲኦም ጋር በተያያዙ ትልልቅ የውሂብ ስብስቦችን ለመተንተን የኮምፒዩተር ሳይንስ እና ስታቲስቲክስ መተግበር።
• የአኗኗር ሁኔታ ውሂብ፡ ምግብ፣ የአኗኗር ዘይቤ፣ የአካባቢ ተጽእኖዎች እና የማህበራዊ-ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች የጤና አበላሸትን የሚያሳዩ ናቸው።

ለምሳሌ፣ ሁለት ሰዎች ተመሳሳይ የካንሰር አይነት ቢኖራቸው፣ የግል ሕክምና በእያንዳንዳቸው የበሽታ የመጀመሪያ ምክንያት (ለምሳሌ የተለያዩ ጂን ተለዋጮች) ላይ በመመርኮዝ የተለያዩ የሕክምና አማራጮችን (ማህበረሰብ ተኮር ሕክምና ወይም ማህበረሰብ ተኮር ቴራፒ) ይመርጣል።

በላቲን አሜሪካ የግል ሕክምና የሂሳብ ማዕቀፍ እና ታሪክ

የላቲን አሜሪካ ክልል የሕዝብ ብዛት ከ660 ሚሊዮን በላይ ሲሆን ከፍተኛ የጂኔቲክ እና የባህል ልዩነት ያለው ነው። ይህ ልዩነት ለግል ሕክምና ትልቅ እድል እና ተግዳሮት በአንድ ጊዜ ያቀርባል። የክልሉ ጉዞ በ2000ዎቹ መጀመሪያ ላይ በሂዩማን ጂኖም ፕሮጀክት ተነሳሽነት በአንዳንድ አገሮች የጂኖም ምርመራ መጀመር ጀመረ።

በ2012 ዓ.ም. ብራዚል የተወሰኑ የካንሰር አይነቶችን ለመለየት የጂኖም ትንተና በህዝብ የጤና አገልግሎት ስርዓት (Sistema Único de Saúde – SUS) ውስጥ ለማስጀመር የመጀመሪያው አገር ሆነች። በሜክሲኮ ውስጥ፣ ተቋማት እንደ INMEGEN (Instituto Nacional de Medicina Genómica) በ2004 ዓ.ም. ተመሠርተው የሜክሲካን ሕዝብ የጂኔቲክ ካርታ ለመገንባት አገልግለዋል። በአርጀንቲና፣ CONICET (Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas) እና ፕሬዚዳንት ፔሮን ኢንስቲትዩት የግል ሕክምናን የሚያተኩሩ ጥናቶችን ያካሂዳሉ።

የክልሉ ዋነኛ ጥናት የሚከተለውን ያጠቃልላል፡ የላቲን አሜሪካ ሕዝብ ከሌሎች ሕዝቦች ጋር ተመሳሳይ ያልሆኑ የጂን ተለዋጮች (ፖሊሞርፊዝምስ) አሏቸው። ለምሳሌ፣ የCYP2D6 ወይም CYP2C19 የሚባሉ ኢንዛይሞች ተለዋጭነት በአዜንቶ ሕዝቦች እና በ ሕዝቦች መካከል የተለየ ስለሆነ የተወሰኑ መድሀኒቶች (እንደ ካርዲዮሎጂካል መድሀኒቶች ወይም የሳይኮትሮፕ መድሀኒቶች) ውጤታማነት እና መጠነ ሰፊ ይለያያል።

የክልሉ ዋና ዋና ተሳትፎዎች፡ ተቋማት፣ ፕሮጀክቶች እና ምርመራዎች

የግል ሕክምና በላቲን አሜሪካ በብዙ ተቋማት እና ፕሮጀክቶች ተግባራዊ እየተደረገ ነው።

የምርምር ተቋማት እና ዩኒቨርሲቲዎች

• INMEGEN (Instituto Nacional de Medicina Genómica) – ሜክሲኮ፡ የጂኖም ሕክምና ላይ የሚተኩር የመንግሥት ተቋም።
• ባዮሳን ኢንስቲትዩት (Biosan Institute) – ቺሊ፡ የጂኖም ትንተና እና የግል ሕክምና አገልግሎቶችን የሚሰጥ የግል ተቋም።
• ፊንዲሳል (Fundación para el Fomento de la Investigación Sanitaria y Biomédica de la Comunitat Valenciana – FISABIO) – በአርጀንቲና እና ስፔን ውስጥ ተባብሮ የሚሰራ።
• ዩኒቨርሲዳድ ዴ ሳው ፓውሎ (Universidade de São Paulo – USP) – ብራዚል፡ የጂኖም ምርምር ማዕከል አለው።
• ዩኒቨርሲዳድ ናሲዮናል አውቶኖማ ዴ ሜክሲኮ (UNAM) – ሜክሲኮ፡ የጂኖም እና የባዮሎጂካል ምርምር ላይ ኃያል።

የመንግሥት ፕሮጀክቶች

• ፕሮጀክቶ ጂኖማ ሜክሲካኖ (Proyecto Genoma Mexicano)፡ የሜክሲካን ሕዝብ የጂኔቲክ ልዩነት ለመለየት የተጀመረ።
• ፕሮጀክቶ ሲኤልጂኦ (Proyecto CELEGO) በአርጀንቲና፡ የአርጀንቲና ሕዝብ የጂኖም ካርታ ለመገንባት።
• ብራዚልያን አርድር (Brazilian Array)፡ የብራዚል ሕዝብ የጂኔቲክ አወቃቀርን ለመለየት የሚያገለግል የውሂብ ጎታ።

የግል ኩባንያዎች

• ጂኖም ላቲን አሜሪካ (Genoma Latina America) – በክልሉ ውስጥ የጂኖም ትንተና አገልግሎት የሚሰጥ።
• ፓትላት (Patlat) – በአርጀንቲና የተመሠረተ የባዮቴክኖሎጂ ኩባንያ።
• ሳቢን ባዮሳይንስ (Sabin Biosciences) – በብራዚል የሚገኝ የባዮሜዲካል ምርምር ኩባንያ።

የተለያዩ በሽታዎች ላይ የግል ሕክምና አተገባበር

በላቲን አሜሪካ የግል ሕክምና በተለያዩ የጤና ችግሮች ላይ እየተገነባ ነው።

ካንሰር

ይህ በጣም ከፍተኛ አተገባበር ያለው መስክ ነው። በብራዚል፣ በSUS ስር ለማማርያሪ ካንሰር እና ለፕሮስቴት ካንሰር የጂኖም ትንተና አገልግሎት ይሰጣል። በኮሎምቢያ፣ በኢንስቲቱቶ ናሲዮናል ዴ ካንሰሮሎጂያ ውስጥ የበግ ካንሰር ላላቸው ታካሚዎች የጂኖም ምርመራ ይደረጋል። የበራይ ቻምፕዮን (Bayer)፣ ሮሽ (Roche) እና ሜርክ (Merck) ያሉ ዓለም አቀፍ ኩባንያዎች በክልሉ ውስጥ ለተለያዩ የካንሰር አይነቶች የሚያገለግሉ ማህበረሰብ ተኮር መድሀኒቶች እንደ ትራስቱዙማብ (Trastuzumab) እና ፔምብሮሊዙማብ (Pembrolizumab) አላቸው።

የልብ እና የደም ቧንቧ በሽታዎች

የልብ በሽታዎች በክልሉ ውስጥ ዋነኛ የሞት ምክንያት ናቸው። የግል ሕክምና እንደ ዋርፋሪን (Warfarin) እና ክሎፒዶግሬል (Clopidogrel) ያሉ መድሀኒቶችን ትክክለኛ መጠን ለመወሰን የጂን ትንተናን (የ CYP2C9 እና VKORC1 ጂኖች ለዋርፋሪን) ይጠቀማል። በኮስታ ሪካ ውስጥ የመንግሥት ፕሮጀክቶች ይህንን ቴክኖሎጂ ለህዝቡ ለማድረስ እየሰሩ ነው።

የአዕምሮ በሽታዎች እና የኒውሮሎጂ ችግሮች

ለአልዛይመር በሽታ እና ለፓርኪንሰን በሽታ የጂኔቲክ አዝማሚያን ለመለየት ጥናቶች በአርጀንቲና እና ኡራጓይ ውስጥ እየተካሄዱ ናቸው። በቺሊ፣ የፊራርድ (Fundación Gándara) እና ዩኒቨርሲዳድ ዴ ሳንቲያጎ የስኪዞፍሬኒያ እና የሁለት ወገን መዛባት ላላቸው ታካሚዎች የጂኖም ትንተና አገልግሎት ይሰጣሉ።

ተህዋሲያዊ በሽታዎች

በአማዞን ክልል ውስጥ፣ ለተህዋሲያዊ በሽታዎች እንደ የጃምቦ ትኩሳት (Dengue Fever) እና ማላርያ የሚሰጡ መድሀኒቶች ምላሽ ላይ የጂኔቲክ ልዩነት ተጽዕኖ የሚያሳድር ስለሆነ ጥናቶች እየተደረጉ ነው። ይህ የአካባቢውን ሕዝብ በተሻለ ሁኔታ ለማክበር ያስችላል።

ተግዳሮቶች እና እኩልነት

ምንም እንኳን እድሎች ብዙ ቢሆኑም፣ በላቲን አሜሪካ የግል ሕክምና ከፍተኛ ተግዳሮቶችን ያጋጥመዋል።