አውሮፓ ውስጥ እንዴት እንደሆነ ኢንሳይክሎፒዲያዎች የሰው ልጅ እውቀት አደራጅተዋል? የታሪክ ሙሉ መመሪያ

መግቢያ፡ የእውቀት ማከማቻ ሀሳብ

የሰው ልጅ የእውቀት ፍላጎት ከጥንት ጀምሮ አሁን ድረስ የማያቋርጥ ነው። ነገር ግን ይህ እውቀት በተለያዩ ቦታዎች፣ በተለያዩ ቋንቋዎች እና በተለያዩ መልኮች ሲቀመጥ የማጣቀሻ መሳሪያ አስፈላጊነቱ ተገልጿል። በዚህ ረገድ ኢንሳይክሎፒዲያ የተባለው ፅሁፍ በአውሮፓ ልማድ ውስጥ ልዩ ቦታ ይይዛል። ኢንሳይክሎፒዲያ የሁሉንም የማወቅ ዘርፎች እውቀት በአንድ ስፍራ በተደራጁ እና በተመሳሳይ መንገድ የሚያቀርብ የመረጃ ስብስብ ነው። ይህ ጽሁፍ በአውሮፓ ውስጥ ኢንሳይክሎፒዲያዎች እውቀትን እንዴት እንደተካተቱ፣ አደራጅተው እና ለህዝቡ እንደሚያቀርቡ ያለማቋረጥ የተሻሻለውን ታሪክ ይከታተላል። ከፕሊኒ ዘ ኤልደር እስከ ዊኪፔዲያ ድረስ ያለው ጉዞ የሰው ልጅ ዕውቀትን ለማደራጀት ያለውን ዘላቂ ፍላጎት ያሳያል።

ጥንታዊ መሠረቶች እና መካከለኛ ዘመን የእውቀት ማዕቀፎች

የአውሮፓ ኢንሳይክሎፒዲያ ልማድ በጥንታዊ ግሪክ እና ሮም ሥልጣኔዎች ሥር ያለው ነው። አሪስቶተል እና ደርሶቹ የዓለምን እውቀት በስርአት ለማጥናት እና ለማደራጀት የፈለጉት የመጀመሪያዎቹ ናቸው። ነገር ግን የመጀመሪያው ታዋቂ እና ተጽዕኖ ያለው ሙከራ በፕሊኒ ዘ ኤልደር (Pliny the Elder) በአውሮፓ የተጻፈው በተፈጥሮ ታሪክ (Naturalis Historia) ነው። ይህ ሥራ በአውሮፓ ውስጥ ከ37 መጽሐፎች የተዋቀረ ሲሆን ከዚህም በፊት በተለያዩ ግሪክ እና ሮማውያን ደራሲያን የተጻፉ መረጃዎችን በማጠቃለል በ77 ዓ.ም ገደማ ታትሟል። ይህ ሥራ ለመካከለኛው ዘመን እና ለንግግር ዘመን ኢንሳይክሎፒዲያዎች መሠረት ሆኗል።

የክርስትና እና የእስልምና ተጽዕኖ

ከመካከለኛ ዘመን ጀምሮ የእውቀት ማደራጀት በአብዛኛው በሃይማኖታዊ አመለካከት ይከናወን ነበር። በአውሮፓ፣ በቤደ ዘ ቬነራቢሊስ (Bede the Venerable) ወይም በኢሲዶር ኦፍ ሴቪል (Isidore of Seville) የኢቲሞሎጂያዎች (Etymologiae) የተባለ ሥራ ውስጥ እውቀት የእግዚአብሔርን ፍጥረት ለመረዳት የሚረዳ መሳሪያ ተደርጎ ይታያል። በተመሳሳይ ጊዜ በእስልምና ዓለም፣ በባግዳድ እና ኮርዶባ ያሉ ምሁራን እንደ አል-ኪንዲ፣ አል-ፋራቢ እና ኢብን ሲና (አቪሴና) የጥንት ግሪክ ሥራዎችን በማስተርጎም እና በማሰፋፋት አዲስ የእውቀት ስብስቦችን ፈጥረዋል። የእነሱ ሥራ በኋላ በስኮላስቲክ ፈላስፋ በኩል ወደ አውሮፓ ተመልሷል።

የንግግር ዘመን ኢንሳይክሎፒዲያዎች እና የመገለጫ ሥራዎች

በ14ኛው እና 15ኛው ክፍለ ዘመን ከጆባንስ ጉተንበርግ የማተም ማሽን ፈጠራ ጋር በተያያዘ የእውቀት ሽግግር ተጀመረ። ይህም የኢንሳይክሎፒዲያ ጽሑፎች በሰፊው ለማሰራጨት አቅም ሰጠ። ከዚህ ጊዜ በኋላ የታዩ አስፈላጊ ሥራዎች የቪንሴንት ኦፍ ቤውቫይስ (Vincent of Beauvais) ሚሮር ማይየር (Speculum Maius) እና በራይማንዱስ ሉሉስ የተሰሩ ሥራዎች ናቸው። ነገር ግን የንግግር ዘመን ኢንሳይክሎፒዲያዎች በጣም የተለያዩ እና የተወሳሰቡ ናቸው።

የፈረንሳይ ኢንሳይክሎፒዲስቶች እና የፍልስፍና ዘመን

በ18ኛው ክፍለ ዘመን በፈረንሳይ የተጀመረው ኢንሳይክሎፔዲ (Encyclopédie) ፕሮጀክት የእውቀት ማደራጀት ታሪክ ውስጥ አብሮ የማይረሳ ለውጥ አምጥቷል። ይህ ትልቅ ሥራ በዴኒ ዲዴሮ (Denis Diderot) እና ጄን ሌ ሮንድ ዳላምበር (Jean le Rond d’Alembert) አምባገነንነት ከ1751 እስከ 1772 ዓ.ም ድረስ በ35 ጥራዞች ታትሟል። የኢንሳይክሎፔዲ ዋና ግብ ሁሉንም የሰው ልጅ እውቀት ማጠቃለል ብቻ ሳይሆን በምክንያታዊነት (reason) እና በሳይንሳዊ ማህበረሰብ ላይ በመመርኮዝ ዓለምን እንደገና ማሰላሰል ነበር። በዚህ ሥራ ላይ ቮልቴር፣ ሞንቴስኩ፣ እና ሩሶ ያሉ ታላላቅ የፍልስፍና ዘመን ሊቃውንት አስተዋጽኦ አድርገዋል።

ይህ ኢንሳይክሎፔዲ በአስተዳደር እና በሃይማኖት ባለስልጣናት ላይ ትልቅ ተጽዕኖ አሳድሯል። ብዙውን ጊዜ በፈረንሳይ መንግሥት እና በካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን የተከለከለ ሲሆን ይህም የእስከጥል ነፃነትን እና የእውቀት ነፃነትን በተመለከተ የነበረውን ትግል ያሳያል። የኢንሳይክሎፔዲ አደራጅት ዘዴ በአልፋቤት ቅደም ተከተል የተደረገ ሲሆን ይህም ከዚህ ቀደም ባሉት በርካታ የእውቀት ዘርፎች ላይ በመመርኮዝ የተደረጉ አደራጅቶች በተለየ መልኩ የተለየ ነው።

የ19ኛው ክፍለ ዘመን ልምዶች እና የብሪታንያ ኢንሳይክሎፔዲያ ብሪታኒካ

በ19ኛው ክፍለ ዘመን የኢንሳይክሎፒዲያ ጽሑፎች በተለይም በብሪታንያ እና ጀርመን ውስጥ እድገት አድርገዋል። በዚህ ጊዜ የታየው በጣም አስፈላጊ ሥራ ኢንሳይክሎፔዲያ ብሪታኒካ (Encyclopædia Britannica) ነው። ይህ ሥራ በኤዲንበርግ፣ ስኮትላንድ ውስጥ በ1768 ዓ.ም በ አምባገነንነት ተጀምሯል። የብሪታኒካ ልዩ ባህሪው በጥልቀት ያለው የመግለጫ አቀራረብ እና በርካታ የምርጫ ሊቃውንትን መሳተፍ ነው። በጊዜ ሂደት ብሪታኒካ በዓለም ላይ በጣም አስተማማኝ እና አክብሮት ያለው የእውቀት ምንጭ ሆኗል።

የጀርመን ርዕዮተ ዓለም እና የተመደቡ ኢንሳይክሎፔዲያዎች

በጀርመን ውስጥ ደግሞ የተለየ አቀራረብ ተወስዷል። ርዕዮተ ዓለም ወይም የሳይንስ እና ስነ ጥበብ አጠቃላይ ኢንሳይክሎፔዲያ (Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste) በኢርስት የቦክ እና በሌሎችም በ1818 ዓ.ም ተጀምሯል። ይህ ሥራ በጣም ዝርዝር እና ጥልቅ የሆነ መረጃ ለመስጠት የተሞከረ ሲሆን ከ167 ጥራዞች በላይ አልቋል። በተጨማሪም በ19ኛው ክፍለ ዘመን የተለያዩ የተመደቡ ኢንሳይክሎፔዲያዎች መነሳታቸውን ቀጠሉ፤ ለምሳሌ ለሕክምና፣ ለሕግ፣ ለታሪክ ወይም ለቴክኖሎጂ።

የ20ኛው ክፍለ ዘመን ልምዶች፡ ከብሪታኒካ እስከ ኢንሳይክሎፔዲያ አውንቨርሳል ኢሉስትራዳ

የ20ኛው ክፍለ ዘመን ኢንሳይክሎፒዲያዎች በሁለት ዋና ዋና አቅጣጫዎች ተለዋውጠዋል፡ የአሜሪካ የመማሪያ ሞዴል እና የአውሮፓ የምርምር ሞዴል። በአሜሪካ፣ ኢንሳይክሎፔዲያ ብሪታኒካ በዩኒቨርሲቲ ኦፍ ካምብሪጅ አማካኝነት አዲስ እትም ተዘጋጅቶ በተለይም ለትምህርት ቤቶች እና ለኮሌጆች የተዘጋጀ ሆነ። በአውሮፓ ደግሞ የተለያዩ ብሔራዊ ኢንሳይክሎፔዲያዎች ታይተዋል።

የስፔን ኢንሳይክሎፔዲያ አውንቨርሳል ኢሉስትራዳ

ከነዚህም መካከል በጣም አስደናቂው በስፔን የተፈጠረው ኢንሳይክሎፔዲያ አውንቨርሳል ኢሉስትራዳ (Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo-Americana) የተባለው ነው። ይህ ታላቅ ሥራ በስፔን በሆሴ ኤስፓሳ አምባገነንነት ከ1905 እስከ 1930 ዓ.ም ድረስ በ70 ጥራዞች ታትሟል። የዚህ ኢንሳይክሎፔዲያ ልዩ ባህሪው በጣም የተራቀ እና ዝርዝር መረጃ መስጠቱ፣ ብዙ ምስሎችን፣ ካርታዎችን እና ሌሎችም ምሳሌያዊ አቀራረቦችን መያዙ ነው። ከዚህም በተጨማሪ በርካታ ጽሑፎች በባስክ፣ ጋሊሺያን እና ካታላን ቋንቋዎች ቀርበዋል።

የኢንሳይክሎፒዲያ አደራጅት ዘዴዎች እና የእውቀት ካርታ

ኢንሳይክሎፒዲያዎች እውቀትን ለማደራጀት የተለያዩ ዘዴዎችን