መግቢያ፡ የዘር አገባብ በሰፊው አለም
የሰው ሥነ ግብርና (Human Genetics) የሰው ልጅን የህይወት መሠረት የሚያስተውለውን የጄን እና የዘር አገባብ ሥነ ምግባር የሚያጠና የሳይንስ ዘርፍ ነው። በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል፣ ከዓለም ህዝብ በግማሽ የሚበልጡ ሰዎች የሚኖሩበት ሲሆን፣ የዚህ ክልል የዘር አገባብ ልዩነት እጅግ በጣም የተለያየ እና የተለያየ የርስትና በሽታዎችን የሚያሳይ ነው። ከጃፓን እና ደቡብ ኮሪያ ከፍተኛ የቴክኖሎጂ የተሻሻሉ ማዕከሎች እስከ ፓፑዋ ኒው ጊኒ እና የፓሲፊክ ደሴቶች ርቀው የሚገኙ የህዝብ ቡድኖች ድረስ፣ የዚህ ክልል ጥናት ለዓለም አቀፍ የጤና ፕሮግራሞች እና የግል የሕክምና ምክሮች ቁልፍ ነው። ይህ ጽሑፍ በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል ውስጥ የሚገኙትን ዋና ዋና የርስትና በሽታዎች፣ የጄኖም ጥናት ስራዎች እና የወደፊት እድገት አቅጣጫዎች በሙሉ ያቀርባል።
የሥነ ግብርና መሰረታዊ ጽንሰ-ሐሳቦች እና ቃላት
የሰው ሥነ ግብርናን ለመረዳት የተወሰኑ መሰረታዊ ጽንሰ-ሐሳቦችን ማወቅ አስፈላጊ ነው። ጄን የውህደት መሠረታዊ ክፍል ሲሆን በዲኤንኤ (DNA) ውስጥ ተመዝግቦ የሚገኝ ነው። የሰው ልጅ ጄኖም ማለት በአንድ ሕዋስ ውስጥ ያለው ሙሉ የዲኤንኤ ስብስብ ነው። መተላለፊያ (Heredity) ደግሞ የወላጆች ባህሪያት ለልጆቻቸው የሚተላለፉበት ሂደት ነው። የርስትና በሽታዎች በዚህ ሂደት የተላለፉ የጄን ለውጦች (ሙቴሽን) ምክንያት የሚከሰቱ ናቸው። እነዚህም አውቶሶማል ዶሚናንት (አንድ ጄን ከአንደኛ ወላጅ ብቻ ቢመጣም በሽታውን ሊያስከትል የሚችል)፣ አውቶሶማል ሬሰሲቭ (ጄኑ ከሁለቱም ወላጆች መጥቶ አንድ ላይ ሲሆኑ ብቻ የሚታይ) እና ኤክስ-ክሮሞዞም የተቆለነጨ (በኤክስ ክሮሞዞም ላይ የሚገኝ) ይሆናሉ።
የእስያ እና የፓሲፊክ ህዝቦች የዘር አገባብ ልዩነት
የእስያ እና የፓሲፊክ ህዝቦች በዓለም ላይ ካሉት ሌሎች ህዝቦች ጋር ሲነፃፀሩ ከፍተኛ የዘር አገባብ ልዩነት አላቸው። ይህ ልዩነት በሺዎች የሚቆጠሩ ዓመታት የተከሰተው የሰው ልጆች መዝለል፣ የአካባቢ መለያየት እና የባህል ልማዶች ምክንያት ነው። ለምሳሌ፣ የሲቦሊን አልዮላስ በምስራቅ እስያ ህዝቦች ውስጥ ከፍተኛ ድምር ያለው ሲሆን ይህም የሰውነት አልኮል መቀማትን የሚቆጣጠር ኤንዚም ነው። በሌላ በኩል፣ በደቡብ እስያ ህዝቦች ውስጥ የላክቶስ የመቻል አለመሆን (Lactose Intolerance) መገኘት ከፍተኛ ነው። ይህ ሁሉ ልዩነት የተለያዩ የርስትና በሽታዎች በተለያዩ ህዝቦች ውስጥ በተለያየ መጠን የሚከሰቱበትን ምክንያት ያብራራል።
በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል የተለመዱ የርስትና በሽታዎች
በዚህ ክልል ውስጥ ብዙ የርስትና በሽታዎች ተመዝግበዋል። አንዳንዶቹ በአንድ የተወሰነ ህዝብ ውስጥ ብቻ የሚገኙ ሲሆን ሌሎች ደግሞ በሰፊው ይገኛሉ።
1. የደም በሽታዎች (Hemoglobinopathies)
የደም ሕጥረት በሽታዎች በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል በጣም የተለመዱ የርስትና በሽታዎች ናቸው። ባልታ ታላስሚያ (β-Thalassemia) በሜድትራኒያን፣ መካከለኛው ምስራቅ፣ ደቡብ እስያ እና ደቡብ-ምስራቅ እስያ በጣም የተለመደ ነው። በሲፕረስ፣ ሳውዲ አረቢያ እና ህንድ ውስጥ ከፍተኛ የሆነ የተለካ ነው። ሲክል ሴል በሽታ (Sickle Cell Disease) ደግሞ በደቡብ እስያ እና በአንዳንድ የፓሲፊክ ደሴቶች ላይ ይገኛል። Hemoglobin E የሚባለው ሌላ የደም ሕጥረት በሽታ በ
2. የማይታወቅ የምግብ አፈጣጠር በሽታዎች (Inborn Errors of Metabolism)
G6PD Deficiency (Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency) በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል በጣም የተለመደ የማይታወቅ የምግብ አፈጣጠር በሽታ ነው። ይህ በሽታ በተለይ በቻይና፣ ፊሊፒንስ እና ምስራቅ እስያ ህዝቦች ውስጥ የተለመደ ነው። ሌላኛው የተለመደ በሽታ Phenylketonuria (PKU) ነው። በቱርክ እና አየርላንድ ውስጥ ከፍተኛ ድምር ያለው ሲሆን በጃፓን እና ቻይና ውስጥ ደግሞ ይገኛል።
3. የአንጎል እና የአዕምሮ እድገት በሽታዎች
Fragile X Syndrome የአዕምሮ እድገትን የሚያሳስብ የርስትና በሽታ ሲሆን በሁሉም ብሔሮች ውስጥ ይገኛል። Rett Syndrome ደግሞ አብዛኛውን ጊዜ በሴት ልጆች ላይ የሚከሰት የአዕምሮ እድገት በሽታ ነው። በአውስትራሊያ እና ኒውዚላንድ ውስጥ የሚገኙ የጥናት ማዕከሎች ለዚህ በሽታ ምርመራ እና ሕክምና እየሰሩ ነው።
4. የልብ እና የደም ሥርዓት በሽታዎች
Familial Hypercholesterolemia (የቤተሰብ ከፍተኛ ኮሌስትሮል) በሊባኖስ፣ ሶርያ እና በተለይም በደቡብ አፍሪካ አሜሪካውያን ውስጥ ከፍተኛ ድምር ያለው ቢሆንም፣ በጃፓን እና ቻይና ውስጥም የሚገኝ ነው። በጃፓን ውስጥ የተለየ የሆነ Takayasu’s Arteritis የሚባለው የልብ አውራ ጡንቻ በሽታ በሴቶች ላይ በተለይ የተለመደ ነው።
የክልሉ ዋና ዋና የጄኖም ጥናት ፕሮጀክቶች እና ምርምር ማዕከሎች
የእስያ እና የፓሲፊክ ክልል በዓለም አቀፍ የጄኖም ጥናት ውስጥ አስፈላጊ ሚና ይጫወታል። ብዙ የምርምር ፕሮጀክቶች እና ተቋማት በዚህ ክልል ውስጥ ተመሠርተዋል።
- The Human Genome Organization (HUGO) Pan-Asian SNP Consortium: ይህ ፕርጄክት በ2009 ከእስያ ከ73 የተለያዩ ህዝቦች የዘር አገባብ መረጃ በማሰባሰብ የእስያ ህዝቦች አንድ አይነት የዘር መነሻ እንዳላቸው አረጋግጧል።
- China Kadoorie Biobank: በቻይና ውስጥ ከ500,000 በላይ ሰዎችን በማካተት የሚካሄድ ከፍተኛ የጤና እና የዘር አገባብ ጥናት ነው።
- BioBank Japan: ከ200,000 በላይ የጃፓን ህዝብ የደም ናሙና እና የጤና መረጃ ያጠራጥራል።
- GenomeAsia 100K Project: የእስያ 100,000 ሰዎችን ጄኖም ለመተንተን የተጀመረ ፕሮጀክት ሲሆን በኤን.ቲ.ዩ ሲንጋፖር እና በሌሎች ድርጅቶች ይመራል።
- Australian Genomics: በአውስትራሊያ ውስጥ የጄኖም ሕክምናን ለማስተዋወቅ እና ለማዳበር የሚሰራ የምርምር አውታረ መረብ ነው።
የጄኖም ሕክምና እድገቶች
በሲንጋፖር ውስጥ ያለው National University Hospital ለወደፊት ወላጆች የሚደረግ የጄን ምርመራ (Preimplantation Genetic Testing) አላስ። በቻይና፣ በሸንጅን የሚገኘው BGI Genomics ከፍተኛ የዲኤንኤ ቅደም ተከተል አንባቢዎችን በመጠቀም የጄኖም ምርመራ አገልግሎት ይሰጣል። በደቡብ ኮሪያ ውስጥ ያለው Seoul National University Hospital ለተለያዩ የህጻናት የርስትና በሽታዎች የጄኖም ሕክምና ይሰጣል።
የርስትና በሽታዎችን ለመቆጣጠር የሚደረጉ የሕዝብ ጤና ጥረቶች
በክልሉ ውስጥ ያሉ ብዙ አገሮች የርስትና በሽታዎችን ለመቀነስ የሚያግዙ የሕዝብ ጤና ፕሮግራሞችን አላስገብተዋል።
| አገር/ክልል | የሕዝብ ጤና ፕሮግራም | የተመለከተው በሽታ | የጀመረበት ዓመት |
|---|---|---|---|
| ሲፕረስ | የባልታ ታላስሚያ መከላከያ ፕሮግራም | ባልታ ታላስሚያ | 1970ዎቹ |
| ሳውዲ አረቢያ | የደም ዘር ምርመራ ፕሮግራም | ሲክል ሴል በሽታ፣ ታላስሚያ | 2004 |
| ኢራን | የወደፊት ዘጋቢዎች የጄን ምርመራ | ባልታ ታላስሚያ | 1997 |
| ሲንጋፖር | የአዲስ ልደት ሕጻናት ምርመራ | G6PD እጥረት፣ የማይታወቁ የምግብ አፈጣጠር በሽታዎች | 1965 |
| ጃፓን | የአዲስ ልደት ሕጻናት ምርመራ (MS/MS ቴክኖሎጂ) | PKU፣ ሌሎች የማይታወቁ የምግብ አፈጣጠር በሽታዎች | 1977 |
| አውስትራሊያ | የአውስትራሊያ የአዲስ ልደት ሕጻናት ምርመራ ፕሮግራም | ብዙ የርስትና በሽታዎች | 1960ዎቹ |
| ታይዋን | የደም ዘር ምርመራ ፕሮግራም | ታላስሚያ፣ G6PD እጥረት | 1993 |
የሥነ-ምግባር፣ የማህበራዊ እና የባህል ጉዳዮች
በእስያ እና በፓሲፊክ ክልል የርስትና በሽታዎችን ማስተዋወቅ እና ማከም ብዙ የሥነ-ምግባር እና የባህል እንቆቅልሾችን ያስከትላል። በብዙ ማህበረሰቦች ውስጥ የርስትና በሽታዎች ምክንያት የሚፈጠረው ስትግም (Stigma) ከፍተኛ ችግር ነው። በህንድ እና ፓኪስታን ውስጥ ለምሳሌ የደም ዘር በሽታ ያለቸው ሰዎች ለጋብቻ እንዳይመረጡ ይታወቃል። በተጨማሪም የየቤተሰብ ክብር ጽንሰ-ሐሳብ በብዙ እስያዊ ማህበረሰቦች ውስጥ የርስትና በሽታዎችን
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.