አውሮፓ ውስጥ የሰው ልጅን መተካት የሚችል አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ፡ ሕግ፣ ሥነ ምግባር እና የወደፊቱ አዋጅ

መግቢያ፡ አውሮፓ እና የአይኤ ሥነ ምግባር ጥያቄ

የአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (አይኤ) አቅም በማደግ ላይ ባለበት ዘመን፣ አውሮፓ አህጉር በዚህ ቴክኖሎጂ ላይ የሰው ልጅን መተካት የሚችል አቅም እና ሥነ ምግባራዊ አደጋዎችን በተመለከተ ከጥንቃቄ ጋር የምትመለከተው አካል ነች። ከዩሮፔያን ኮሚሽን እስከ ጀርመን የፌደራል መንግሥት እና ፈረንሳይ ዲጂታል ኮንሰል ድረስ፣ የአውሮፓ አገራት እና ተቋማት ለአይኤ የሚሆን የሕግ እና ሥነ ምግባር ማዕቀፍ በመፍጠር ረገድ ቀድሞ የማይታወቅ ሙከራ እያደረጉ ነው። ይህ ጽሑፍ በአውሮፓ ውስጥ የሰው ልጅን መተካት የሚችል አይኤ ዙሪያ ያሉትን የሕግ አዋጆች፣ የሥነ ምግባር አሻገሮች፣ የቴክኖሎጂ አቅም እና የህብረተሰብ ተጽዕኖዎች በሙሉ ይዞታ ያስረዳል።

የአውሮፓ ህብረት የአይኤ ሕግ (AI Act)፡ የዓለም መሪ ሕግጋት

በ2024 ዓ.ም. የተጸድቀው የአውሮፓ ህብረት የአይኤ ሕግ (EU AI Act) በዓለም ላይ ለአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ የሚሆን የመጀመሪያው የተሟላ ሕግ ነው። ይህ ሕግ አይኤ ስርዓቶችን በአደጋ መጠናቸው ላይ በመመርኮዝ የሚከተሉትን አራት ደረጃዎች ያስቀምጣል፡ የማይቀበል አደጋ፣ ከፍተኛ አደጋ፣ የተወሰነ አደጋ እና ዝቅተኛ አደጋ። በተለይም የሰው ልጅን መተካት የሚችሉ ስርዓቶች በጣም ጥብቅ የሆነ የሕግ አዋጅ ውስጥ ይገባሉ።

የማይቀበል አደጋ ያላቸው የአይኤ ልምምዶች

ሕጉ የሚከተሉትን እንደ የማይቀበል (Unacceptable Risk) ልምምዶች ሙሉ በሙሉ ይከለክላል፡-

• የህዝብ ቦታዎችን በተጨባጭ የሚመለከቱ የሩቅ ማሳያ ስርዓቶች ለህዝብ ስርዓት አስተዳደር (ለምሳሌ በላይፕዚግ ወይም ፓሪስ ውስጥ)።
• የህዝብ ባህሪን የሚተንትኑ የማህበራዊ ደረጃ ነጥብ (Social Scoring) ስርዓቶች።
• ያልተፈቀደላቸውን የህዝብ መረጃዎችን ለማወቅ የሚረዱ የግል መረጃ መሰብሰብ ስርዓቶች።
• ሰዎችን በማያውቁበት መልኩ ወይም በግድ የሚጠቀሙባቸው የስሜት እውቀት (Emotion Recognition) ስርዓቶች በትምህርት ቤቶች እና በሥራ ማህበራት።

ለከፍተኛ አደጋ ያለው አይኤ የሚደረጉ ጥብቅ መስፈርቶች

የሰው ልጅን መተካት የሚችሉ ስርዓቶች፣ ለምሳሌ በሆስፒታሎች፣ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤቶች ወይም በማምረቻ ኢንዱስትሪዎች ውስጥ እንደ ከፍተኛ አደጋ (High-Risk) ይመደባሉ። ለእነዚህ ስርዓቶች የሚከተሉት መስፈርቶች ይጣልባቸዋል፡-

• የአደጋ ግምገማ እና የመቆጣጠሪያ ስርዓት።
• የግል መረጃ ጥበቃ እና የውሂብ ጥራት ደረጃ።
• በሰው ሰራሽ ላይ የሚቆጣጠር የሰው ቁጥጥር (Human Oversight)።
• ዝርዝር የቴክኒክ ሰነዶች እና ለተጠቃሚዎች ግልጽነት።

የሰው ልጅን መተካት የሚችል አይኤ በሥራ ዓለም ውስጥ

በጀርመን፣ ፈረንሳይ እና ስዊድን ያሉ ኢንዱስትሪዎች አይኤን በማምረቻ ሂደቶች፣ በሎጂስቲክስ እና በአስተዳደር ሥራዎች ውስጥ በእጅጉ እየተገነቡ ናቸው። ይህ ግን ሁለት ዋና ዋና ሥነ ምግባራዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል፡ የሥራ ማሰራየት እና የሰው ልጅ ውሳኔ ማሰራጨት።

የሥራ ማሰራየት እና የቅጥር ማሻሻያ

በዩሮፔያን ፓርላማ የቀረበ ጥናት እንደሚያሳየው፣ ከ2020 እስከ 2030 ዓ.ም. ባለው የጊዜ ገደብ በአውሮፓ ውስጥ ከ9 ሚሊዮን እስከ 12 ሚሊዮን የሚደርሱ የሥራ መደቦች በአውሮቦቲክስ እና አይኤ ምክንያት ሊጠፉ ይችላሉ። ነገር ግን በተመሳሳይ ጊዜ እስከ 6 ሚሊዮን የሚጠጉ አዳዲስ የሥራ መደቦች ሊፈጠሩ ይችላሉ። ቁራጭ ሥራዎችን የሚሰሩ ሰራተኞች ከፍተኛ አደጋ ላይ ይገኛሉ። በፊንላንድ የሚገኘው ሚካ መንግሥት የሚባለው የማሰልጠን ፕሮግራም ለዚህ ለውጥ ሰዎችን ለማዘጋጀት የሚረዳ ሞዴል ነው።

የሰው ልጅ ውሳኔ ማሰራጨት እና ቁጥጥር

አውሮፓውያን የሚጠቅሱት ዋና ዋና ነጥቦች አንዱ የሰው ልጅ ውሳኔ ማሰራጨት (Human-in-Command) መሆን አለበት። ይህ ማለት አይኤ ውሳኔን ሳይሰጥ ውሳኔን ለማሰራጨት ብቻ የሚረዳ መሳሪያ መሆን አለበት። ለምሳሌ፣ በኔዘርላንድስ የሚገኘው ኤንኤክስፒ የመንገደኞች መጓጓዣ ኩባንያ በራስ-ሰር መኪኖቹ ውስጥ ሩቅ ከሆነ የሚቆጣጠር ሰው እንዲኖር ደንብ አውጥቷል። በበጋ ወቅት የሚካሄደው የባይሮት ፌስቲቫል የሚባለው የሙዚቃ ፌስቲቫል ደህንነቱን ለማረጋገጥ የአይኤ የምስል ትንተና ስርዓት ቢጠቀምም፣ የመጨረሻ ውሳኔ ለሰው አዘጋጆች እንዲሆን ያደርጋል።

በጤና እና በፍትህ ሥርዓት ውስጥ ያለው አይኤ

የሰው ልጅን መተካት የሚችሉ አይኤ ስርዓቶች በጤና እና በፍትህ መስኮች በጣም አስፈላጊ እና ተጠያቂነት ያለው ሚና ይጫወታሉ።

የጤና አገልግሎት እና ዲያግኖስቲክስ

እንደ ሲሜንስ ሄልቲኔርስ (ጀርመን) እና ፊሊፕስ (ኔዘርላንድስ) ያሉ ኩባንያዎች የአይኤ ማሽን ሌርኒንግ ሞዴሎችን ለማደስተር ሲቲ ስካን እና ኤምአርአይ ምስሎችን ለመተንተን ይጠቀማሉ። በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ የተደረገ ጥናት አይኤ በአንዳንድ የካንሰር ዲያግኖስቲክስ ውስጥ ከሰው ሰራሽ ዶክተሮች በበለጠ ትክክለኛነት ሊኖረው ይችላል። ነገር ግን፣ የአውሮፓ የመረጃ ጥበቃ ሕግ (GDPR) የጤና መረጃን እንዴት መተንተን እንደሚቻል ጥብቅ ደንቦች ያለው ሲሆን፣ ውሳኔው ሁልጊዜ በሰው ዶክተር የሚሰጥ መሆን አለበት።

የፍትህ ሥርዓት እና የቀጠሮ አውቶሜሽን

በእስቶኮልም የሚገኘው የስዊድን ፖሊስ ባለስልጣን ወንጀልን ለመተንተን አይኤን ይጠቀማል። በኤስቶኒያ፣ የመንግሥት ዲጂታላይዜሽን ከፍተኛ ሲሆን፣ ቀላል የሆኑ የህግ ጉዳዮችን ለመተንተን አይኤ ሊጠቀም ይችላል። ነገር ግን፣ ከዩሮፔያን ለሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት (ECHR) የሚመጡ መርሆዎች ማንኛውም የአይኤ ውሳኔ በሰው ዳኛ የሚገመገም እና የሚቆጣጠር መሆኑን ያረጋግጣሉ። በላቲቪያ የሚገኘው አይ ቢንስታርት የሚባለው የስታርታፕ ኩባንያ የአይኤ ሞዴል ለፍርድ ቤቶች የሕግ ሰነዶችን ለመተንተን ይረዳል፣ ነገር ግን ውሳኔ ማሰራጨት ብቻ ነው።

የሥነ ምግባር መርሆዎች እና መመሪያዎች

ከሕግ በተጨማሪ፣ አውሮፓ ለአይኤ ልማት እና አጠቃቀም የሥነ ምግባር መርሆዎችን አውጥታለች። የአውሮፓ ህብረት የላይኛል ቡድን በአይኤ (High-Level Expert Group on AI) የሚከተሉትን ሰባት ቁልፍ መርሆዎች አውጥቷል፡-

1. የሰው ቁጥጥር እና የማሰራጨት አቅም
2. ተጠያቂነት እና ግልጽነት
3. የውሂብ ጥበቃ እና የግላዊነት አስተዳደር
4. ዲዛይን እና ቴክኒካዊ ጥንካሬ
5. ዲዛይን እና የማህበረሰብ ደህንነት
6. የማህበረሰብ ደህንነት
7. አሉታዊ ተጽዕኖ አለመኖር

በዴንማርክ የሚገኘው ዴንማርክ የውሂብ የሥነ ምግባር ተቋም (Data Ethics Council) ለመንግሥት እና ለኩባንያዎች የሚረዳ መመሪያ ያቀርባል። በተመሳሳይ፣ እንግሊዝ ውስጥ የኦክስፎርድ ኢንስቲትዩት ለኢንተርኔት ኢኮኖሚ (Oxford Internet Institute) የአይኤ ሥነ ምግባርን በተመለከተ ጥልቅ ጥናቶችን ያካሂዳል።

የቴክኖሎጂ አቅም እና የአውሮፓ ምርጫ

አውሮፓ በአይኤ ምርምር እና ልማት ውስጥ አሳላፊ አገር ሆና ትገኛለች። በስዊድን የሚገኘው ሚስትራል ኢንተሊጀንስ እና በፈረንሳይ የሚገኘው የፈረንሳይ የምርምር ተቋም በኮምፒውተር ሳይንስ እና በቁጥጥር (INRIA) በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚታወቁ ናቸው። በጀርመን የሚገኘው ደፍ ዘንትረ ሴንተር ለአይኤ (DFKI) ትልቁ የአይኤ ምርምር ማዕከል ነው። ነገር ግን፣ ከሚዳ (አሜሪካ) እና ባይዱ (ቻይና) ጋር ሲነፃፀር በኢንዱስትሪ ልማት እና በገንዘብ አቅርቦት ረገድ ልዩነት አለ። ስለዚህ አውሮፓ በራስ-ሰር መኪኖች፣ በኢንዱስትሪ 4.0 እና በጤና አገልግሎት ውስጥ በልዩ ዘርፎች ላይ ትተኩራለች።