መግቢያ፡ ጊዜ አንድ ማህበረሰብ የሚለካው እንዴት ነው?
ጊዜ ለሁሉም ሰው የሚጋራ ቢሆንም፣ መለኪያው፣ መቁጠሪያው እና ትርጉሙ በዓለም ዙሪያ ካሉ ባህሎች ጋር በሚገናኝ መልኩ ይለያያል። የጥንት ሰዎች ለጊዜ መለኪያ ፀሐይ፣ ጨረቃ እና ከዋክብትን ይመለከቱ ነበር። ዛሬ፣ ከሲዝየም-133 አቶም የሚወጡ መንቀጥቀጦች ላይ የተመሰረተው አቶሚክ ክሎክ በጣም ትክክለኛውን መለኪያ ይሰጠናል። ነገር ግን፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የጊዜ መቁጠሪያ ስርዓት፣ በህንድ ውስጥ የጊዜ ዑደት ፈልስፋ፣ ወይም በማይያን ባህል ውስጥ የረጅም ቆጠራ መዝገብ ያሳያሉ፣ ጊዜ የሰው ልጅ ልምድ እና ዓለም አቀፍ ዕይታ ከሆነው ነገር በላይ ነው። ይህ ጽሑፍ የጊዜን አካላዊ መለኪያ፣ ታሪካዊ እድገት እና በተለያዩ ባህሎች ውስጥ ያለውን ጥልቅ ባህላዊ ትርጉም ያስሱልናል።
የጊዜ አካላዊ መለኪያ እና ዘመናዊ ስርዓቶች
ዘመናዊው የጊዜ ስርዓት በምድር ሽክርክሪት ላይ የተመሰረተ ነው። አንድ ቀን የምድር ከፀሐይ ጋር በሚያደርገው አንድ ሙሉ ሽክርክሪት ጊዜ ነው፣ አንድ ዓመት ደግሞ በፀሐይ ዙሪያ የምድር አንድ ሙሉ ሽክርክሪት ጊዜ ነው። ይህንን መሰረት በማድረግ ግሪጎሪያን ካሌንደር በ1582 በፓፓ ግሪጎሪ 13ኛ ተቀባይነት አግኝቷል። በጣም ትክክለኛው መለኪያ ግን ከአቶሚክ ክሎኮች ይመጣል። ዓለም አቀፍ የመለኪያ ስርዓት (SI) አንድ ሰከንድ የሚለካው በሲዝየም-133 አቶም በመሠረታዊ ሁኔታ መካከል የሚከሰቱ 9,192,631,770 ዑደቶች በመሆኑ ነው። ይህንን ለማረጋገጥ ከሚረዱ ተቋማት መካከል የአሜሪካ ስታንዳርድስ እና ቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩት (NIST) እና የፈረንሳይ የጊዜ አገልግሎት (BNM-LPTF) ይጠቀሳሉ።
የግሪንዊች አማካይ ጊዜ (GMT) እና ዓለም አቀፍ የጊዜ ሰንጠረዥ
የዓለም የጊዜ ሰንጠረዥ ለመፍጠር መሠረቱ በሮያል ኦብዘርቫቶሪ፣ ግሪንዊች የሚገኘው የግሪንዊች አማካይ ጊዜ (GMT) ነበር። ዛሬ በትክክል የሚጠቀሰው የተቀናጀ ሁለንተናዊ ጊዜ (UTC) ነው፣ እሱም በአቶሚክ ክሎኮች ላይ የተመሰረተ ሲሆን ከምድር ሽክርክሪት ለሚመጡ ትንሽ ለውጦች ለማስተካከል የግድ የሚጨመሩትን የጥግግት ሰከንዶች ያካትታል። ዓለም በ24 የጊዜ ሰንጠረዦች ይከፈላል፣ እያንዳንዱም ከUTC በ15 ዲግሪ ልዩነት (አንድ ሰዓት) ይለያያል።
ታሪካዊ የጊዜ መለኪያ መሳሪያዎች
ሰው ልጅ ከጥንት ጀምሮ ጊዜን ለመቆጣጠር የተለያዩ ዘዴዎችን ፈጥሯል። እነዚህም ከተፈጥሮ ምልክቶች እስከ ውስብስብ ሜካኒካዊ መሳሪያዎች ድረስ ይዘረጋሉ።
- ፀሐይ ሰዓት (ሰንጢህ)፡ በጥንታዊ ሚሶፖታሚያ፣ ግብጽ እና ቻይና የተገኙ በጣም ጥንታዊ መሳሪያዎች። በሮማን ግዛት ውስጥ የውሃ ሰዓት (Clepsydra) በሰፊው ይጠቀም ነበር።
- የመንጋጋ ሰዓት፡ በመካከለኛው ዘመን በአውሮፓ ገዳማት ውስጥ የተለምዶ ነበር። በ14ኛው ክፍለ ዘመን የመጀመሪያዎቹ ሜካኒካዊ ሰዓቶች በኢጣሊያ እና እንግሊዝ ታዩ።
- የጆን ሃሪሰን የባህር መርጃ (H4)፡ በ18ኛው ክፍለ ዘመን የባህር ላይ አቅጣጫ ለመወሰን የረጅም ርቀት ጊዜን በትክክል የሚለካ መሳሪያ።
- የኳርትዝ ሰዓት፡ በ1927 በዌርነር ማርክሰን ከቤል ላብራቶሪዎች የተፈጠረ፣ በኤሌክትሪክ የሚሰራ የመጀመሪያ ሰዓት።
የኢትዮጵያ የጊዜ እና የቀን መቁጠሪያ ስርዓት
ኢትዮጵያ በዓለም ላይ ልዩ የሆነ የጊዜ እና የቀን መቁጠሪያ ስርዓት ያላት አገር ናት። የኢትዮጵያ ካሌንደር ከኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጋር በተያያዘ የአሌክሳንድርያ ካሌንደር ላይ የተመሠረተ ነው። ከግሪጎሪያን ካሌንደር በ7 ወይም 8 ዓመት ይቀዳል (የኢየሱስ ልደት ቀን ስሌት ልዩነት ምክንያት)። ዓመቱ በ12 ወራት የተከፈለ ሲሆን እያንዳንዱ 30 ቀን ያለው ሲሆን ቀሪው 5 ወይም 6 ቀናት (በጥቅል ዓመት) “ጳጉሜ” የሚል ስም ያለው ወር ይሆናሉ።
የጊዜ መቁጠሪያውም ልዩ ነው። ቀኑ በፀሐይ መውጫ (6፡00 ጥዋት በግሪንዊች) ይጀምራል። ስለዚህ በኢትዮጵያ ሰዓት 1፡00 ጥዋት በግሪንዊች ሰዓት 7፡00 ጥዋት ነው። ይህ ስርዓት በአገሪቱ ውስጥ ለዕለት ተዕለት ህይወት እና ለስራ አወጣጥ መሠረት ነው። ታዋቂ የኢትዮጵያ በዓላትም እንቁጣጣሽ (መስከረም 17)፣ ገና (ታህሳስ 29) እና ፋሲካ (በተለዋዋጭ ቀን) ይገኙበታል።
የጊዜ ፈልስፋ በምስራቅ ባህሎች
በህንድ ባህል ውስጥ ያለው ጊዜ (ካላ እና ዑደት)
በህንዳዊ ፈልስፋ እና በሃይማኖት፣ በሂንዱይዝም እና ቡዲዝም ውስጥ ጊዜ እንደ ዑደታዊ (ሲክሊካል) እና እንደ ረጅም ሰንሰለት ይታያል። ጊዜ በአራት ዩጋዎች (ዩጋ) ይከፈላል፡ ሳቲያ ዩጋ (ወርቃማው ዘመን)፣ ትሬታ ዩጋ፣ ዳዋፓራ ዩጋ እና ካሊ ዩጋ (የኃጢአት ዘመን)። እነዚህ ዑደቶች በሚደጋገሙበት የጊዜ አሃድ ካላ ይባላል፣ እሱም 4.32 ቢሊዮን የምድር ዓመታት ይቆጠራል። ይህ የዑደት እይታ በሀሪድራስ ሻንክር ቻክራቨርቲ እና በስሪ ኡሮቢንዶ የፃፉት ጽሑፎች ውስጥ በዝርዝር ተብራርቷል።
ቻይናዊ የጊዜ ፈልስፋ እና የጥንት ካሌንደር
ቻይናዊው የጊዜ ፈልስፋ በታዮይዝም እና በኮንፉሺየንዝም ሥርዓቶች ተጽዕኖ ያሳየዋል። ጊዜ በሁለት ተጽእኖዎች የተሞላ ነው፡ ያንግ (ንቁ፣ የፀሐይ፣ ወንዳዊ) እና ዪን (ሰላማዊ፣ የጨረቃ፣ ሴታዊ)። ቻይናዊው የጨረቃ-ፀሐይ ካሌንደር በ
የጊዜ ጽንሰ-ሐሳብ በአፍሪካ ባህሎች
በአፍሪካ ብዙ ባህሎች ውስጥ ጊዜ ብዙውን ጊዜ እንደ ክስተቶች ቅደም ተከተል እንጂ እንደ መስመራዊ እና በቁጥር የሚለካ ነገር አይደለም። ጊዜ ከማህበራዊ እና ከተፈጥሮ ሁኔታዎች ጋር የተቆራኘ ነው።
- ማሳይ ህዝብ፡ ጊዜን በተፈጥሮ ዑደቶች እና በከብቶች እንቅስቃሴ ይለኩ ነበር። የቀን ክፍሎች እንደ “የከብቶች መመላለሻ” ወይም “የጎጆ ጭስ ጊዜ” ይጠራሉ።
- የአካን ህዝብ (ጋና)፡ የአራት ቀን ሳምንት (ዳውዳ) ስርዓት አላቸው፣ እሱም ለገበያ ቀናት እና ለማህበራዊ ክስተቶች መሠረት ነው።
- ባማንያንካን (ማሊ)፡ በቃላት ታሪክ የሚተላለፉ የጊዜ መለኪያዎች አሏቸው፣ እና ጊዜ በተለይም በሰዎች መካከል ባለው ግንኙነት ውስጥ ይገኛል።
- ኢጉቦ (ናይጄሪያ)፡ የጊዜ ፈልስፋቸው ጊዜ ነገሮችን ያረጋግጣል የሚል ሀረግ ያንፀባርቃል፣ ይህም ጊዜ እውነትን ለማረጋገጥ እንደሚረዳ ያሳያል።
የጊዜ ትርጉም በአሜሪካውያን አውራጃ ህዝቦች
ለአሜሪካውያን አውራጃ ህዝቦች ጊዜ መስመራዊ ሳይሆን ዑደታዊ ነው፣ ከተፈጥሮ ዑደቶች፣ ከምስጢራዊ ታሪኮች እና ከቤተሰብ ታሪኮች ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ነው።
- ማያን ህዝብ፡ የረጅም ቆጠራ ካሌንደር በጣም ትክክለኛ ነበር። የእነሱ የጊዜ ስርዓት ከቶልቴክ ህዝብ የተወረሰ ሲሆን የተለያዩ ዑደቶችን ያካትታል፣ እንደ ትዞልኪን (260 ቀናት ያለው የምስጢር ካሌንደር) እና ሃዓብ (365 ቀናት ያለው ምድራዊ ካሌንደር)። የጊዜ ዑደታቸው በ2012 ዓ.ም. በ13ኛው ባክቱን መጨረሻ ላይ ያተኮረ የዓለም ፍራፍሬ አስተያየት በምዕራባውያን ሚዲያ ውስጥ ተሰፋፊ ነበር።
- ላኮታ (ሲው)፡ የጊዜ ጽንሰ-ሐሳባቸው ወታን ቱ (“ያ ነገር አሁን አለ”) ተብሎ ይገለጻል፣ ይህም አሁን ባለው ቅጽበት ላይ ያተኮረ ነው። ጊዜ ከማህበራዊ ግንኙነት እና ከቃል ቃል ታሪክ ጋር የተቆራኘ ነው።
- ሆፒ ህዝብ፡ የእነሱ የካሌንደር ስርዓት በጨረቃ ዑደት እና በሰማያዊ ክስተቶች ላይ የተመሰረተ ሲሆን ለሃይማኖታዊ እና ለማህበራዊ ክስተቶች መሪ ነው።
የጊዜ ባህላዊ መግለጫዎች በዓለም ዙሪያ
የተለያዩ ባህሎች ጊዜን ለመግለጽ የተለያዩ ተምሳሌታዊ አገላለጾችን ይጠቀማሉ። እነዚ
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.