ስነምግባር ምንድን ነው?
ስነምግባር (Ethics) የሚለው ቃል ከግሪክኛ “ethos” የመጣ ሲሆን ባህል ወይም ልምድ ማለት ነው። ስነምግባር በጥንቃቄ የሚያሰላስለው በግለሰብ እና በማህበር ደረጃ መልካም እና መጥፎ፣ ትክክል እና ተገቢ ያልሆነ፣ ግብረ ምግባር እና ኃላፊነት ላይ ነው። ይህ የፍልስፍና ክፍል በህይወታችን ውስጥ የምንጋገራቸውን ውሳኔዎች ለመመዘን መሰረታዊ መርሆዎችን ይሰጣል። ከምሳሌ አንጻር፣ የህክምና ስነምግባር በሂፕክራቲክ ስምምነት ላይ የተመሰረተ ሲሆን፣ የስራ ስነምግባር በዓለም አቀፍ የስራ ድርጅት (ILO) ማዕቀፎች ውስጥ ይሰራል። የዘመናችን ዓለም በግላዊነት፣ በማህበረሰብ እና በቴክኖሎጂ ውስብስብ ግንኙነቶች የተሞላች ስለሆነ ስነምግባራዊ አስተሳሰብ ከመቼውም ጊዜ በላይ አስፈላጊ ሆኗል።
ዋና ዋና የስነምግባር ጽንሰ-ሐሳቦች
ስነምግባርን ለመረዳት አራት ዋና ዋና የፍልስፍና አቀራረቦችን ማወቅ ያስፈልጋል። እያንዳንዳቸው የተለያየ መሰረታዊ ጥያቄን የሚመልሱ ሲሆን፣ አንድ ተግባር ትክክል መሆኑን እንዴት እንደምንወስን ያብራራሉ።
1. የውዴታ ስነምግባር (Deontological Ethics)
ይህ አቀራረብ በጀርመናዊው ፈላስፋ ኢማኑኤል ካንት የተዘጋጀ ሲሆን፣ የአንድ ተግባር ትክክለኛነት ከውጤቱ ነጻ በራሱ ባህሪ እንደሚወሰን ያምናል። ካንት ለዚህ መርህ “መግቢያ እንደ መጨረሻ” የሚለውን ፅንሰ-ሀሳብ አቅርቧል። ማለትም፣ ሰዎች ሁልጊዜ እንደ መጨረሻ እራሳቸውን ሳይሆኑ እንደ መግቢያ ብቻ እንዲያዩ መመሪያ መስጠት አለብን። በዚህ አቀራረብ፣ ማለፍ፣ ማጥፋት፣ ማጭበርበር የመሳሰሉ ተግባራት ምንም አይነት ጥሩ ውጤት ቢያስገኙም በመርህ ደረጃ ስህተት ናቸው። በዘመናዊ ዓለም የሰብዓዊ መብቶች ሕግ በውዴታ ስነምግባር ላይ በከፍተኛ ሁኔታ የተመሰረተ ነው።
2. ውጤታማነት ስነምግባር (Utilitarian Ethics)
ይህን አቀራረብ የመሠረቱት የእንግሊዝ ፈላስፋዎች ጀሬሚ ቤንታም እና ጆን ስቱወርት ሚል ሲሆኑ፣ አንድ ተግባር ትክክል መሆኑ ለብዙ ሰዎች ከፍተኛውን ደስታ ወይም ጥቅም እንደሚያስገኝ ያምናሉ። መርሆው “ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው ሰዎች ደስታ” ነው። ለምሳሌ፣ የህዝብ ጤና እርምጃዎች (እንደ ኮቪድ-19 ህጎች) የሚወሰዱት የግለሰብ ነፃነትን በመገደብ የማህበረሰቡን አጠቃላይ ጥቅም ለማሳደግ በውጤታማነት ስነምግባር መሰረት ነው። የየሕዝብ ፖሊሲ አውጪዎች ብዙውን ጊዜ ይህን አቀራረብ ይጠቀማሉ።
3. ምንነት ስነምግባር (Virtue Ethics)
ይህ ጥንታዊ አቀራረብ በአርስቶትል የተዘጋጀ ሲሆን፣ በተግባር ላይ ያለውን ትኩረት ወደ ሰው ምንነት ያዞራል። ዋናው ጥያቄ “ምን ዓይነት ሰው መሆን አለብን?” ነው። መልካም ባህሪያትን መፈጠር – እንደ ጥበብ፣ ፍቅር፣ ደፋርነት፣ አስተማማኝነት – ዋናው የስነምግባር ግብ ነው። በዚህ አቀራረብ፣ ትክክለኛ ተግባር የሚወጣው ከመልካም ባህሪ ያለው ሰው ነው። ይህ አቀራረብ በብዙ ባህሎች ውስጥ፣ ለምሳሌ በኢትዮጵያ ውስጥ ባለው “ሰው ሆኖ መታወቅ” የሚለው ጽንሰ-ሀሳብ ውስጥ በጥልቀት የተደረቀ ነው።
4. እንክብካቤ ስነምግባር (Care Ethics)
ይህ ዘመናዊ አቀራረብ በካሮል ጊሊጋን እና ኔል ኖዲንግስ የመሳሰሉ ፈላስፋዎች በ20ኛው ክፍለ ዘመን የተዘጋጀ ሲሆን፣ በግንኙነቶች፣ ኃላፊነት እና እንክብካቤ ላይ ያተኮረ ነው። የሚከተሉትን ጥያቄዎች ያነሳል፡ ለሌሎች እንዴት እንንክብካቤ እናደርጋለን? ግንኙነቶቻችን ውሳኔዎቻችንን እንዴት ይጎዳሉ? ይህ አቀራረብ ብዙውን ጊዜ በህክምና፣ በትምህርት እና በቤተሰብ ውስጥ ጠቀሜታ ያገኛል።
ስነምግባር በዓለም አቀፍ አውድ፡ የባህል እና የታሪክ ተጽእኖ
ስነምግባራዊ አስተሳሰብ በባዶ አይነገጽም። በእያንዳንዱ ማህበረሰብ ውስጥ ያለው ታሪክ፣ ሃይማኖት፣ ፍልስፍና እና ማህበራዊ መዋቅር የስነምግባር አመለካከቶችን በሰፊው ይቀልጣል። ይህንን ለመረዳት በሶስት የተለያዩ ሀገራት ውስጥ ያሉ ስነምግባራዊ ስርዓቶችን ማነፃፀር ጠቃሚ ነው።
ኢትዮጵያ፡ በማህበረሰብ፣ ኦርቶዶክስ እምነት እና አባቶች ትምህርት
በኢትዮጵያ ውስጥ ያለው ስነምግባር ከሶስት ዋና ዋና ምንጮች የተገኘ ውስብስብ ውህደት ነው። እነሱም፡ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስትና፣ የማህበራዊ ግንኙነት ባህል እና የታሪክ ልምዶች። የኦርቶዶክስ ትምህርት እንደ ፍትህ (ጽድቅ)፣ ርህራሄ (እዝነት) እና ንጽሕና ያሉ ጽንሰ-ሀሳቦችን አጽንቷል። የኢትዮጵያውያን ፈላስፋዎች እንደ ዘርዐ ያዕቆብ እና ወልደ ሄይዋት በስነምግባር ላይ ጽሑፎችን አቅርበዋል። የግብረ ሰዓት ስርዓት እና የደብተራ ትምህርት በህይወት መንገድ ላይ ጠንካራ ተጽዕኖ ነበራቸው። በማህበረሰብ ደረጃ፣ ፅንሰ-ሀሳቦች እንደ የአያት ቃል (ማህበራዊ አላማ)፣ ጋራ መስራት (ዎፎን፣ ደብቆ) እና ለአዛውንት እና ለቤተሰብ አክብሮት በጣም ኃይለኛ ናቸው። የስነምግባር ውሳኔዎች ብዙውን ጊዜ የሚወሰኑት በግለሰብ ውዴታ ሳይሆን በማህበረሰቡ ደህንነት እና በረጅም ጊዜ ግንኙነቶች ላይ በመመርኮዝ ነው።
አሜሪካ፡ ግለሰብነት፣ ነፃነት እና ሕገ መንግሥታዊ መርሆዎች
የአሜሪካ ስነምግባር በግለሰብ ነፃነት፣ በግለሰብ መብቶች እና በሕግ ፍትህ ላይ በጣም የተመሰረተ ነው። ይህ አቀራረብ በጆን ሎክ እና ጆን ስቱወርት ሚል የመሳሰሉ ፈላስፋዎች ሀሳቦች ሥር የተደረቀ ሲሆን፣ በየአሜሪካ አብዮት እና በየመብቶች ሕገ-መንግሥት ውስጥ ተጽፎ የተገኘ ነው። የንግድ ስነምግባር በአሜሪካ በጣም ተዘርግቷል፣ እንደ የአሜሪካ የንግድ ስነምግባር ማህበር ያሉ ተቋማት መመሪያዎችን ያዘጋጃሉ። የግለሰብ ስነምግባር በምሳሌያዊ ፈላስፋዎች እንደ ጆን ራውልስ (የ”ፍትህ እንደ ነፃነት” ጽሑፍ ደራሲ) እና ማይክል ሳንዴል ሥራዎች ውስጥ ተገልጿል። በአሜሪካ ውስጥ የስነምግባር ክርክር ብዙውን ጊዜ በግለሰብ ምርጫ፣ በግለሰብ ኃላፊነት እና በሕግ ፊት እኩልነት ዙሪያ ይሽከረከራል።
ቻይና፡ የኮንፉሺያን ስነምግባር፣ ማህበራዊ አንድነት እና ዘመናዊ ማህበራዊ እሴቶች
በቻይና ውስጥ ያለው ስነምግባር የተገነባው በኮንፉሺያን ፍልስፍና፣ በታዮይዝም፣ በቡድሂዝም እና በዘመናዊ ማርክሲዝም-ሌኒኒዝም ላይ ነው። የኮንፉሽየስ አምስት መሠረታዊ ግንኙነቶች (ገዥ-ገለልተኛ፣ አባት-ልጅ፣ ባል-ሚስት፣ ወጣት-አዛውንት፣ ጓደኛ-ጓደኛ) የማህበራዊ ስነምግባር መሠረት ናቸው። ፅንሰ-ሀሳቦች እንደ ማን (ገንዘብ)፣ ሊ (ሥርዓት) እና ሻው (አክብሮት) ቁልፍ ናቸው። በዘመናዊ ጊዜ፣ ሲ ጂፒንግ (ቻይና ኮምዩኒስት ፓርቲ) የማህበራዊ እሴቶችን እንደ “ሶሻሊዝም ኮር እሴቶች” እና “ሃርሞኒ ሶሻሊስት ሶሻይቲ” በሚሉ ፅንሰ-ሀሳቦች ውስጥ አጽንቷል። በቻይና ውስጥ ያለው ስነምግባር በግለሰብ ምርጫ ላይ ያለውን ትኩረት ከማህበረሰቡ ሰላም፣ አንድነት እና እድገት ጋር ለማጣጣም ይሞክራል። ይህ በየቻይና ሕገ መንግሥት እና በየቻይና ሕግ ውስጥ ተገልጿል።
የስነምግባር አተገባበር በተለያዩ መስኮች
ስነምግባር የህይወት ሁሉን አቀፍ ክፍል የሚነካ ሳይንስ ነው። ከተለያዩ መስኮች የተወሰዱ ምሳሌዎች እንዴት እንደሚተገበር ያሳያሉ።
በህክምና እና ባዮሎጂ
የህክምና ስነምግባር ከሂፕክራቲክ ስምምነት (“መጀመሪያ አትጉዳ”) ጀምሮ በጣም ጥንታዊ ነው። ዘመናዊ ጉዳዮችም፡
- የጉልበት ህክምና (Euthanasia)፡ በኔዘርላንድስ (በህክምና ላይ የሚደረግ ህይወት መቃተት) እና በአሜሪካ ክፍላገራት እንደ ኦሪገን የሚፈቀድ ሲሆን፣ በኢትዮጵያ እና በቻይና በአብዛኛው እምነታዊ እና ሕጋዊ ምክንያቶች የተከለከለ ነው።
- የጄኔቲክ ምርምር፡ በCRISPR-Cas9 ቴክኖሎጂ ዙሪያ ያለው ክርክር፣ በተለይም በቻይናዊ ሳይንቲስት ሄ ጂያንኩይ በ2018 የሰው ፅንስ ጄኔቲክ ማሻሻያ ከተከናወነ በኋላ።
- የተመጣጠነ ህክምና (ቻይና ትራዲሽናል ሜዲሲን)፡ በኢትዮጵያ ውስጥ የተለምዶ መድሃኒት እና በአዲስ አበ
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
PHASE COMPLETEDThe analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.